Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün

Senüñ resm-i ruḫuñ berg-i gül-i ḫandāna yazmışlar
Benüm dāġ-ı siyāhum lāle-i nu‘māna yazmışlar
Siyeh ḫālüñ derūn-ı dīde-i giryāna ‘aks olmış
Ḳaşuñ şeklin berāt-ı şāh-ı ‘ālī-şāna yazmışlar
İki cānibde taṣvīr eylemişler zülf-i müşgīnüñ
Çözüp ol kākül-i zībālaruñ gerdāna yazmışlar
Berāt-ı zer-nişān üstinde bir tuġrā-yı ġarrādur
Ol ebrū-yı siyeh kim çihre-i cānāna yazmışlar
Dişüñ medḥini silk-i naẓm[a] düz[di] Fażlī-i bī-dil
Ṣaçuñ evṣāfını mecmū‘a-i yārāna yazmışlar

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin yanağının resmini gülen gülün yaprağına yazmışlar (çizmişler); benim kara yaramı gelincik lalesinin (lâle-i Nu‘mân) üzerine yazmışlar.

2. Kara benin ağlayan gözün içine yansımış; kaşının şeklini (ise) yüce şanlı şahın beratına (tuğra olarak) yazmışlar.

3. Misk kokulu zülfünü (yüzün) iki yanına resmetmişler; o süslü kâküllerini çözüp boynuna yazmışlar.

4. Sevgilinin yüzüne yazdıkları o kara kaş, altın işlemeli bir beratın üstünde parlak bir tuğradır.

5. Gönlünü yitirmiş Fazlî dişinin övgüsünü nazım dizisine dizdi; saçının vasıflarını (ise) dostların mecmuasına yazmışlar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "yazmışlar" kelimesidir ve yönelme ekiyle "-a yazmışlar" biçimini alır; Özkat bu gazeli ek ve Türkçe kelimeden oluşan redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "ḫandān, nu‘mān, ‘ālī-şān, gerdān, cānān, yārān" kelimelerindeki "-ān" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte "Fażlī-i bī-dil" biçiminde geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde doksan ikinci gazeldir ve Hazine mecmuasında yer almaz; yalnız Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi 364 numaradaki "Mecmū‘a-i Eş‘ār"da (vr. 63a) bulunur. Son beyitteki köşeli parantez içindeki ekler Özkat'ın eklemesidir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün beyitleri yazı ve resim imgeleri üzerine kurulur: sevgilinin güzellik unsurları, bir ressamın ya da kâtibin elinden çıkmış gibi gül yaprağına, berata, gerdana ve mecmuaya "yazılmıştır". İlk beyitte sevgilinin yanağı gül yaprağına, âşığın kara yarası da lâle-i Nu‘mân denilen gelinciğe yazılmıştır; gelinciğin ortasındaki kara leke âşığın dağına benzetilir. İkinci beyitte sevgilinin kara beni ağlayan gözde yansıyıp göz bebeği olur; kaşı ise padişah beratının başına çekilen tuğradır. Dördüncü beyit aynı imgeyi genişletir: kara kaş, altın işlemeli bir beratın üstündeki parlak tuğradır.

Son beyitte "silk-i naẓm" sözü hem inci dizisi hem de nazım (şiir) dizisi anlamına gelir; dişlerin incilere benzetilmesiyle birleşerek tevriye kurar. "Mecmū‘a" kelimesi ise şiir derlemesi anlamının yanında "toplu" anlamını da taşır; divan şiirinde dağınık (perişan) olarak düşünülen saçın vasıflarının bir "mecmuaya" yazılması bu karşıtlığa dayanır, bu tespitimizdir. Berat, tuğra, nüsha ve mecmua gibi kâtiplik dünyasına ait kelimelerin gazelde bu kadar yoğun kullanılması, Özkat'ın belirttiği gibi ömrünün otuz yıldan fazlasını Kanûnî'nin şehzadelerinin yanında divan kâtibi olarak geçiren Fazlî'nin mesleğini hatırlatır; bu bağlantı yorumumuzdur.

Nazire İlişkisi

Özkat'a göre gazelin mecmuadaki başlığında "Naẓīre-i Fażlī" ibaresi bulunur, ancak nazirenin kimin gazeline yapıldığı belirtilmemiştir ve nüshada bundan önce aynı redif ve vezinde bir şiir yer almaz. Özkat, gazelin vezin, kafiye ve redif bakımından Fuzûlî'nin "Ezel kātibleri ‘uşşāḳ baḫtın ḳare yazmışlar / Bu mażmūn ile ḫaṭṭ ol ṣafḥa-i ruḫsāre yazmışlar" matlalı gazeline nazire olabileceğini düşünür. Fuzûlî'nin gazelinde de ezel kâtiplerinin âşıkların talihini kara yazması gibi bir yazı imgesi vardır. İki gazel vezin ve redifte birleşir; ancak Fuzûlî'nin matlaında kafiye "-āre" (ḳare, ruḫsāre), Fazlî'ninkinde "-āna" sesiyle kurulur. Bu fark tespitimizdir ve Özkat'ın ilişkiyi neden yalnız bir ihtimal olarak verdiğini açıklayabilir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 339-340, gazel no. 92 (Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Ktp. 364, vr. 63a); ayrıca s. 36 (divan kâtipliği), s. 69 (redifler), s. 99 (nazireler) ve s. 121 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.
  • Fuzûlî Dîvânı, haz. K. Akyüz, S. Beken, S. Yüksel, M. Cumbur, İstanbul 1958, s. 192 (Özkat'ın aktarımıyla).

Çevrimiçi kaynaklar