Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün

Ölümden Ḥıżr-veş pervāsuz-isem n’ola iy Fażlī
Lebi āb-ı ḥayātumdur ṣaçı ‘ömr-i dırāzumdur

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey Fazlî, Hızır gibi ölümden korkusuzsam buna şaşılır mı? (Sevgilinin) dudağı benim ab-ı hayatımdır, saçı da uzun ömrümdür.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki metin tek beyittir ve aruzun hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır. Gazel, Özkat'ın neşrinde doksan üçüncü gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 235a) bulunur. Özkat onu "rā harfinde kafiyeli eksik gazeller" başlığı altında, ilk beyitleri eksik olanlar arasında verir; elimizde kalan beyit, mahlasın geçtiği son beyittir. Özkat'a göre başı ve sonu tespit edilemeyen bu tür tek beyitlerde mısralar arasında kafiye yoktur ve bu beyit de onlardan biridir. İkinci mısraın sonundaki "-umdur" sözü gazelin redifinin parçası olmalıdır; bu çıkarımımızdır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Özkat, divanın gazeller bölümünde sayfa noksanlığı yüzünden başı ya da sonu eksik kalan gazelleri, hangi harfle kafiyeliyse o harfin sonunda ayrı bir bölümde toplar ve bu gazellerin şair tarafından yarım bırakılmış olmadığını, mecmualardaki sayfa eksikliklerinden kaynaklandığını belirtir. Ona göre gazeller bölümündeki 153 şiir arasında, kaybolmuş ya da koparılmış varaklar yüzünden tamamı tespit edilemeyen 15 gazel vardır; bu gazelden yalnız bir beyit kalmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, ölümsüzlükle ilgili iki bilinen imgeyi birleştirir. Hızır, ab-ı hayatı (ölümsüzlük suyunu) içtiği için ölmeyen kişi olarak bilinir; âşık da sevgilinin dudağını ab-ı hayat saydığı için ölümden korkmaz. Divan şiirinde sevgilinin dudağı can bağışlayan bir su gibi düşünülür. İkinci imge saçtır: saçın uzunluğu ile ömrün uzunluğu arasında kurulan ilgi, "ṣaçı ‘ömr-i dırāzumdur" sözüyle verilir. Hızır, ab-ı hayat, ölüm ve ömür kelimeleri beyitte bir tenasüp oluşturur.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 340, gazel no. 93 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 235a); ayrıca s. 62 (eksik gazeller), s. 69 (kafiye) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar