Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün

Bahār eyyāmı ‘işret vaḳti ‘āşıḳlıḳ zemānıdur
Şarāb iç iy göñül mest ol ne ayaḳlıḳ zemānıdur
Ṭutup lāle piyāle ṭutdı ṣaḥrā gūşesin sende
Götür bāġa ayaḳ ‘ıyş it muvāfıḳlıḳ zemānıdur
Ne taḳvā vaḳtidür eyyāmı geçdi tevbenüñ ṣūfī
Baña gel pārsālıḳ añma fāsıḳlıḳ zemānıdur
Bir iki cām ile biñ ġuṣṣa derdine ‘ilāc eyle
Cihāna ‘arż-ı ḥikmet eyle ḥāẕıḳlıḳ zemānıdur

Günümüz Türkçesiyle

1. Bahar günleri, içki meclisi vakti, âşıklık zamanıdır; ey gönül, şarap iç, sarhoş ol; ne ayıklık zamanıdır. ("Ayaḳlıḳ" kelimesi "ayıklık" ile kadeh anlamındaki "ayak" arasında iki anlamlıdır.)

2. Lale kadehi eline alıp kırın köşesini tuttu; sen de bağa kadeh götür (ya da yürüyerek bağa git), eğlen; uyum zamanıdır.

3. Ey sofu, ne takva vaktidir; tövbenin günleri geçti; bana gel, perhizkârlığı anma, günahkârlık zamanıdır.

4. Bir iki kadehle bin kederin derdine çare bul; dünyaya hikmetini (hekimliğini) göster, ustalık zamanıdır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki metin dört beyitten oluşur ve aruzun hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-lıḳ zemānıdur" sözüdür; Özkat bu gazeli ek, Türkçe ve Farsça kelimeden oluşan redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "‘āşıḳ, ayaḳ, muvāfıḳ, fāsıḳ, ḥāẕıḳ" kelimelerindeki "-ḳ" sesiyle kurulur. Gazel, Özkat'ın neşrinde doksan beşinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 236b) bulunur. Özkat onu "rā harfinde kafiyeli eksik gazeller" başlığı altında, son beyitleri eksik olanlar arasında verir; mahlas beyti bu yüzden elimizde değildir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Özkat, divanın gazeller bölümünde sayfa noksanlığı yüzünden başı ya da sonu eksik kalan gazelleri, hangi harfle kafiyeliyse o harfin sonunda ayrı bir bölümde toplar ve bu gazellerin şair tarafından yarım bırakılmış olmadığını, mecmualardaki sayfa eksikliklerinden kaynaklandığını belirtir. Ona göre gazeller bölümündeki 153 şiir arasında, kaybolmuş ya da koparılmış varaklar yüzünden tamamı tespit edilemeyen 15 gazel vardır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, baharı ve içki meclisini öven, zamanın değerini bilmeyi öğütleyen bir rint söyleyişine sahiptir. Redifteki "zemānıdur" kelimesi, her beyitte bir şeyin vaktinin geldiğini söyler: âşıklık, uyum, günahkârlık ve hekimlik zamanı. İlk beyitteki "ayaḳlıḳ" kelimesi iki anlamlıdır: "ayıklık" olarak okunduğunda "ne ayıklık zamanıdır" anlamı çıkar; "ayak" ise eski Türkçede kadeh anlamına da gelir. İkinci beyitte de "götür bāġa ayaḳ" sözü hem "bağa kadeh götür" hem de "bağa yürüyerek git" anlamına gelebilir. Bu çift anlamlar tespitimizdir.

İkinci beyitte lale, kırmızı çanağıyla kadeh tutan bir meclis ehline benzetilir; laleye kadeh benzetmesi divan şiirinde bilinir. Lale kırın köşesini tutmuştur ve âşığı bağa çağırır. Üçüncü beyit zahit ile rint arasındaki karşıtlığı işler: "taḳvā" ile "fāsıḳlıḳ", "pārsālıḳ" ile "tevbe" karşı karşıya getirilir. Son beyitte şarap bir ilaç gibi düşünülür: "‘ilāc", "derd", "ḥikmet" ve "ḥāẕıḳ" (işinin ehli hekim) kelimeleri hekimlik alanından bir tenasüp kurar. "Ḥikmet" kelimesi hem bilgelik hem de hekimlik anlamına geldiği için tevriyelidir; bu tespitimizdir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 340-341, gazel no. 95 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 236b); ayrıca s. 62 (eksik gazeller), s. 69 (redifler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar