Özgün Metin

Vezin: Mef‘ūlü Mefā‘īlü Mefā‘īlü Fe‘ūlün

Leylā’yı firdevs eyledüginde zen-i dünyā
Mecnūn işidüp didi ki el-leyletü ḥublā

Günümüz Türkçesiyle

1. Dünya denen kadın Leylâ'yı firdevs eylediğinde, Mecnun bunu işitip "Gece gebedir" dedi. (İlk mısraın tam olarak neyi kastettiği açık değildir. "Firdevs eylemek" Leylâ'yı cennete göndermek, yani ölümünü anlatıyor olabilir; bu durumda Mecnun'un sözü, sabahın ne doğuracağının bilinmediğini, umudun bitmediğini söyler. Bu bir tahmindir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir tek beyitlik bir müfreddir. Müfred, tek beyitten oluşan ve kendi başına anlam taşıyan şiirdir. Bu beyitte iki mısra kendi arasında kafiyelidir (dünyā, ḥublā); bu tespit bizimdir. Vezin hezec bahrinin "mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün" kalıbıdır. Özkat, divanı kurarken Fazlî'ye ait iki müfred belirlediğini ve oldukça başarılı bulduğu bu müfredlerde aşk ve gurbet konularının işlendiğini söyler. Beyit Süleymaniye Kütüphanesi Âşir Efendi 314 numaralı mecmuanın 127b yaprağında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin ikinci mısraındaki "el-leyletü ḥublā" Arapça bir sözdür; Özkat dipnotta anlamını "Gece gebedir" diye verir. Özkat bu beyti, Fazlî'nin bazı atasözlerinin Arapça karşılıklarını kullandığına örnek gösterir ve Türkçedeki "Geceler gebedir" atasözüyle eşleştirir; aynı beyti Fazlî'nin şiirlerindeki Arapça söyleyişler arasında da anar. Beytin inceliği, Leylâ ile Mecnun hikâyesinin bu atasözüne bağlanmasıdır. "Leylā" adı ile meseldeki "leyle" (gece) kelimesi arasındaki ses ve anlam yakınlığı, Mecnun'un sözünü iki anlamlı kılar: söylediği hem "gece gebedir" hem de Leylâ'yı anan bir söz olarak duyulur. Bu söz oyunu bizim tespitimizdir. Dünyanın bir kadına, "zen-i dünyā"ya benzetilmesi de beyitte istiare olarak yer alır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 384, müfred no. 1 (Süleymaniye Ktp., Âşir Efendi 314, vr. 127b); ayrıca s. 66 (müfredler üzerine), s. 89 (atasözleri) ve s. 107 (Arapça söyleyişler), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar