Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün

O ġanīdür bu cihān ḫalḳı faḳīri ‘Ömer’üñ
Şāhdur taḫt-geh-i ḥüsn-i serīri ‘Ömer’üñ
N’ola biñ cān ile olursam esīri ‘Ömer’üñ
Var mıdur milket-i ‘Os̱mān’da naẓīri ‘Ömer’üñ
Baña ṭa‘n eyleme ḥüsnine olursam nāẓır
Bāṭıl itme ḥaḳı iy ṣūfi Ḥaḳ’ı gör ḥāżır
Çihresinde anun envār-ı Muḥammed ẓāhir
Var mıdur milket-i ‘Os̱mān’da naẓīri ‘Ömer’üñ
Küfr-i zülfini göricek bu dil-i şīfte-ḥāl
Geldi īmāna hemān ṣıdḳ ile Bū-Bekr mis̱āl
Gögden inmişdür aña ḥaḳ bu ki iklīl-i cemāl
Var mıdur milket-i ‘Os̱mān’da naẓīri ‘Ömer’üñ
Ḥüsnine beñzedemez dil gül-i ḥandānı anuñ
Zülfine sünbüli vü ḫaṭṭına reyḥānı anuñ
Ḳulı olsa yiridür Yūsuf-ı Ken‘ān’ı anuñ
Var mıdur milket-i ‘Os̱mān’da naẓīri ‘Ömer’üñ
Fażliyā görmemişem hīç güzel aña naẓar
Yūsuf-ı Mıṣr-ı melāḥatdür o dünyāda meger
Ger olursam n’ola ol şāh-ı cihāna çāker
Var mıdur milket-i ‘Os̱mān’da naẓīri ‘Ömer’üñ

Günümüz Türkçesiyle

1. Bu dünyanın halkı Ömer'in yoksuludur, o ise zengindir; Ömer güzellik tahtında oturan bir şahtır. Bin canla Ömer'in esiri olsam buna şaşılır mı? Osman ülkesinde Ömer'in bir benzeri var mıdır?

2. Onun güzelliğine bakarsam beni kınama; ey sofu, hakkı batıl sayma, Hakk'ı orada hazır gör: onun yüzünde Muhammed'in nurları görünür. Osman ülkesinde Ömer'in bir benzeri var mıdır?

3. Bu perişan hâlli gönül onun zülfünün küfrünü görünce hemen Ebubekir gibi sadakatle imana geldi; doğrusu güzellik tacı ona gökten inmiştir. Osman ülkesinde Ömer'in bir benzeri var mıdır? (Siyah zülf, karanlığı yüzünden küfre benzetilir.)

4. Gönül, gülen gülü onun güzelliğine, sünbülü zülfüne, reyhanı yüzündeki ayva tüylerine benzetemez; Kenan ilinin Yusuf'u ona kul olsa yeridir. Osman ülkesinde Ömer'in bir benzeri var mıdır?

5. Ey Fazlî, onun gibi bir güzel hiç görmedim; meğer o, dünyada güzellik Mısır'ının Yusuf'u imiş; o cihan şahına kul olsam şaşılır mı? Osman ülkesinde Ömer'in bir benzeri var mıdır?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş bentlik bir murabbadır. Her bendin ilk üç mısraı kendi arasında kafiyelidir; dördüncü mısra "Var mıdur milket-i ‘Os̱mān'da naẓīri ‘Ömer'üñ" nakaratı olarak her bentte tekrarlanır. İlk bentte dört mısranın hepsi "‘Ömer'üñ" redifiyle biter ve "faḳīri, serīri, esīri, naẓīri" kelimeleri kafiyeyi kurar. Öteki bentlerin kafiyeleri sırasıyla "-ır/-ir" (nāẓır, ḥāżır, ẓāhir), "-āl" (ḥāl, mis̱āl, cemāl), "-ānı anuñ" (ḫandānı, reyḥānı, Ken‘ān'ı) ve "-er"dir (naẓar, meger, çāker). Vezin remel bahrinin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır. Mahlas son bentte "Fażliyā" biçiminde geçer.

Özkat şiiri divanın on beşinci musammatı olarak yayımlar. Metin yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 224b) bulunur. Özkat'ın tanıtımına göre mecmuanın bu kısmı 1149 (1736) yılında istinsah edilmiş, cilde sonradan eklenmiştir ve üzerinde "yarım kaldı" kaydı vardır.

Anlam ve Söz Sanatları

Özkat, Fazlî'nin devrinde ün salmış güzeller için yazdığı övgü murabbaları arasında bu şiiri Ömer adlı bir güzele bağlar. Şiirin asıl buluşu, sevgilinin adından yola çıkan bir isim oyunudur. Ömer adı ilk dört halifeden ikincisini hatırlatır; şair bunun çevresine öteki halifeleri ve Peygamber'i yerleştirir. Nakarattaki "milket-i ‘Os̱mān" hem Osmanlı ülkesi hem de üçüncü halife Hz. Osman'ın adıdır. Üçüncü bentte zülfün küfrünü gören gönül "Bū-Bekr mis̱āl", yani Ebubekir gibi "ṣıdḳ ile" imana gelir; "ṣıdḳ" kelimesi Ebubekir'in "Sıddîk" lakabını çağrıştırır. İkinci bentte güzelin yüzünde "envār-ı Muḥammed" görünür. Böylece Ömer, Osman, Ebubekir ve Muhammed adları bir tenasüp oluşturur.

İkinci bendin ikinci mısraındaki "bāṭıl itme ḥaḳı" sözü hak ile batılı birbirinden ayırma düşüncesini anar; bu düşünce Hz. Ömer'e verilen "Fârûk" lakabıyla birlikte anılagelir. Şair, güzele bakmasını kınayan sofuya karşı tasavvufun bilinen savunmasını kullanır: güzel yüzde Hakk'ın tecellisi seyredilir. İlk bentte "ġanī" ile "faḳīr" arasında bir tezat vardır: bütün halk onun yoksuludur, o ise zengindir. Dördüncü bentte gül, sünbül ve reyhan, güzelin yüzü, zülfü ve ayva tüyüyle eşleştirilir; bu benzetmelerin bile yetersiz kaldığı söylenerek mübalağa yapılır. Dördüncü ve beşinci bentlerde Yusuf'a iki kez telmih vardır: Kenan'ın Yusuf'u ona kul olmalıdır, çünkü güzellik Mısır'ının Yusuf'u odur. Şairin kendini "çāker" (kul), güzeli "şāh-ı cihān" olarak anması, öteki murabbalardaki kul ile şah ilişkisini sürdürür.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 242, musammat no. 15 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 224b); ayrıca s. 57-58 (murabbalar üzerine) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar