Özgün Metin

Vezin: Mef‘ūlü Mefā‘īlü Mefā‘īlü Fe‘ūlün

Göster bize yā Rabb cemālin Ramażān’uñ
Seyr eyleyelüm ḳaşı hilālin Ramażān’uñ
Seyr ile ṣunup ḥüsni nevālin Ramażān’uñ
Ḳıl rūzī-i şeb ‘īd-i viṣālin Ramażān’uñ
Ol māh ki ḫūrşīd-i żiyā-baḫş-ı cihāndur
Dil ṣavm-ı firāḳını ṭutar nice zamāndur
‘Ālem saña yā Rabb güneş gibi ‘ıyāndur
Ḳıl rūzī-i şeb ‘īd-i viṣālin Ramażān’uñ
Ebrūsı ġamı ḳaddümi döndürdi hilāle
Dil rūze-i hicrinde ider āh ile nāle
Ḳıl ḫᵛān-ı viṣālin baña yā Rabb ḥavāle
Ḳıl rūzī-i şeb ‘īd-i viṣālin Ramażān’uñ
Bir şeb beni yā Rabb o meh-i bedre irişdür
Ayaḳda ḳoma al elümi ṣadre irişdür
Luṭf eyle oruç ayı gibi ḳadre irişdür
Ḳıl rūzī-i şeb ‘īd-i viṣālin Ramażān’uñ
Bir kez göreyin yılda ben o ‘ārıżı māhı
İy Fażlī çıḳarsam n’ola ger göglere āhı
Göster baña ebrūsı hilālini İlāhī
Ḳıl rūzī-i şeb ‘īd-i viṣālin Ramażān’uñ

Günümüz Türkçesiyle

1. Ya Rab, bize Ramazan'ın güzel yüzünü göster; Ramazan'ın kaşı olan hilali seyredelim; onu seyretmekle Ramazan'ın güzellik nimetini önümüze sunarak, Ramazan'ın vuslat bayramını bize bir gecelik nasip kıl.

2. O ay ki cihana ışık bağışlayan bir güneştir; gönül nice zamandır onun ayrılık orucunu tutmaktadır; ya Rab, (hâlim) sana güneş gibi apaçıktır. Ramazan'ın vuslat bayramını bize bir gecelik nasip kıl.

3. Onun kaşının gamı boyumu hilale döndürdü (iki büklüm etti); gönül ayrılık orucunda ah ile inler; ya Rab, onun vuslat sofrasını bana havale et (nasip et). Ramazan'ın vuslat bayramını bize bir gecelik nasip kıl.

4. Ya Rab, bir gece beni o dolunaya eriştir; beni ayakta bırakma, elimden tut, baş köşeye eriştir; lütfet, oruç ayında Kadir gecesine erdirdiğin gibi beni de kadre (itibara) eriştir. Ramazan'ın vuslat bayramını bize bir gecelik nasip kıl.

5. Yılda bir kez o ay yüzü göreyim; ey Fazlî, ahımı göklere çıkarsam şaşılır mı? Allah'ım, bana onun kaşının hilalini göster. Ramazan'ın vuslat bayramını bize bir gecelik nasip kıl.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş bentlik bir murabbadır. Her bendin ilk üç mısraı kendi arasında kafiyelidir; dördüncü mısra "Ḳıl rūzī-i şeb ‘īd-i viṣālin Ramażān'uñ" nakaratı olarak her bentte tekrarlanır. İlk bentte dört mısranın hepsi "-ālin Ramażān'uñ" ile biter; "Ramażān'uñ" redif, "cemālin, hilālin, nevālin, viṣālin" kelimeleri kafiyedir. Öteki bentlerin kafiyeleri "-āndur" (cihāndur, zamāndur, ‘ıyāndur), "-āle" (hilāle, nāle, ḥavāle), "-dre irişdür" (bedre, ṣadre, ḳadre) ve "-āhı/-āhī"dir (māhı, āhı, İlāhī). Vezin hezec bahrinin "mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün" kalıbıdır. Mahlas son bentte geçer.

Özkat şiiri divanın on dokuzuncu musammatı olarak yayımlar. Metin yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 226a) bulunur; Özkat'a göre bu kısım 1149 (1736) yılında istinsah edilmiş ve sonradan cilde eklenmiştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Özkat, Fazlî'nin ünlü güzeller için yazdığı murabbaları sayarken bu şiiri Ramazan adlı bir güzele bağlar. Şiirin bütün kuruluşu bu adın iki anlamına dayanan bir tevriyedir: Ramazan hem oruç ayının hem sevgilinin adıdır. Her bent, ayın ve orucun kavramlarını sevgiliye taşır. Ramazan ayının başlangıcı hilalin görülmesine bağlıdır; şiirde hilal sevgilinin kaşıdır ve âşık ilk bentte "Ramazan'ın kaşı olan hilali" görmek ister, son bentte de "ebrūsı hilāli"ni göstermesi için Allah'a yalvarır. Böylece şiir hilal ile açılıp hilal ile kapanır.

Oruç, ayrılığa dönüşür: âşık "ṣavm-ı firāḳ" (ayrılık orucu) ve "rūze-i hicr" tutar; kavuşma ise iftar sofrasını andıran "ḫᵛān-ı viṣāl", yani vuslat sofrasıdır. Nakarattaki "‘īd-i viṣāl" (vuslat bayramı) da Ramazan'ın sonundaki bayramı anar. Dördüncü bentteki "ḳadr" kelimesi hem oruç ayının içindeki Kadir gecesini hem de itibar ve değeri karşılar; aynı bentteki "bedr" (dolunay) ve "ṣadr" (baş köşe) ile kafiyelenerek gece, ay ve şeref kavramlarını bir araya getirir. Bu bentteki "al elümi" sözünü Özkat, "birinin elinden tutmak" deyiminin örnekleri arasında sayar. Nakarattaki "rūzī-i şeb" (gecenin rızkı) terkibinde "rūz" (gün) ile "şeb" (gece) yan yana gelir; dua, gündüze ait bir nasip kelimesiyle bir gecelik kavuşmayı ister. Son bentteki "yılda bir kez" ifadesi, Ramazan'ın yılda bir gelişiyle sevgiliyi ancak nadiren görebilmeyi birleştirir.

Şiir baştan sona bir dua dilinde yazılmıştır: "yā Rabb" hitabı ilk dört bentte, "İlāhī" hitabı son bentte geçer. Kutsal ayın diliyle bir güzelin övülmesi, divan şiirinde dinî kavramların aşk için kullanılmasının belirgin bir örneğidir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 245-246, musammat no. 19 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 226a); ayrıca s. 57-58 (murabbalar üzerine), s. 92 (deyimler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar