Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Fe‘ūlün

Şehen-şeh Muṣṭafā Ḫān-ı felek-ḳadr
Ki var biñ bendesi behrām-ı girdār
Cenābında muḳarreb bendelerden
Biri kim ḥüsni virür mihre envār
Cemāli māh-ı ‘ālemden münevver
Adı Behrām bir ḫūrşīd-i ruḫsār
Ẓuhūr idüp saḫāvet maṭla‘ından
Şeref buldı olup luṭfa sezā-vār
Siliḥ-dār oldı şāh-ı nīk-baḫta
Ziyāde [itdi] iḳbālini Dādār
Binüp seyr eyledikçe şāh-ı ‘ālem
Ola iclāl ile dā’im ḳafā-dār
İşidüp didi tārīḫini Fażlī
Şehe Behrām-ı meh oldı siliḥ-dār (sene 957)

Günümüz Türkçesiyle

1. Şahlar şahı, felek kadar yüce değerli Mustafa Han ki onun Behram, yani Merih yıldızı gibi savaşçı bin kulu vardır. (Beyitteki "girdār" kelimesinin okunuşu kesin değildir; "kirdār", yani "işleri, davranışı Merih'e benzeyen" diye de anlaşılabilir.)

2. Onun huzurunda yakın kulları arasında biri vardır ki güzelliği güneşe ışık verir.

3. Yüzü dünyayı aydınlatan aydan daha parlaktır; güneş yanaklı biridir, adı da Behram'dır.

4. Cömertliğin doğduğu yerden doğup ortaya çıktı; lütfa layık olup şeref buldu.

5. Talihi iyi şahın silahdarı oldu; Allah onun ikbalini artırdı.

6. Dünya şahı atına binip gezintiye çıktıkça o, yücelikle her zaman onun arkasından giden maiyeti olsun.

7. Fazlî bunu işitip tarihini söyledi: "Ay yüzlü Behram şaha silahdar oldu" (957).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir tarih manzumesidir. Hezec bahrinin "mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün" kalıbıyla yazılmıştır ve kaside ile gazel gibi baştan sona tek kafiyeyle kurulmuştur. Kafiye "-ār" sesidir: girdār, envār, ruḫsār, sezā-vār, Dādār, ḳafā-dār, siliḥ-dār. Son mısra, "Şehe Behrām-ı meh oldı siliḥ-dār", ebced hesabıyla olayın yılını verir; Mustafa Özkat'a göre bütün tarih mısraları "târih-i tam" usulüyle düzenlenmiştir ve bu mısra 957 yılını gösterir. Mahlas son beyitte geçer.

Özkat manzumeyi divanın ikinci tarihi olarak, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmından (vr. 228a) yayımlar. Dördüncü beyitteki "saḫāvet" kelimesi nüshada noktası unutularak yazılmıştır; beşinci beyitteki köşeli parantez içindeki "itdi" kelimesi Özkat'ın vezin için yaptığı tamamlamadır. Neşirde son beytin altında tarih mısraının Arap harfli yazımı da verilmiştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Manzumenin bütün süsü "Behrām" adı üzerine kuruludur. Behram, Farsçada Merih (Mars) gezegeninin adıdır; divan şiirinde Merih gökyüzünün savaşçısı olarak bilinir. Özkat, şairin bu kelimeyle oynayarak övdüğü kişi için "güzelliği güneşe parlaklık veren" ve "yüzü aydan daha aydınlık olan" sıfatlarını kullandığını belirtir. Birinci beyitte "behrām" kelimesi bir benzetme olarak, şehzadenin savaşçı kullarını Merih'e benzetmek için geçer; üçüncü beyitte ise aynı kelime yeni silahdarın özel adıdır. Bu, bir kelimenin iki anlamını aynı metinde kullanan bir tevriye ve tekrardır.

Gezegen adının yanında güneş (mihr, ḫūrşīd), ay (māh, meh) ve "maṭla‘", yani yıldızın doğduğu yer kelimeleri kullanılır; bunlar gökyüzüne ait bir tenasüp oluşturur. Merih'in savaşçılığı ile "siliḥ-dār", yani silah taşıyıcı görevi arasında da bir uyum vardır: gökteki savaşçı yıldızın adını taşıyan genç, yeryüzünde şehzadenin silahını taşıyan kişi olmuştur. Tarih mısraındaki "Behrām-ı meh" (ay yüzlü Behram) terkibi bu iki gök cismini tek bir sıfatta birleştirir. Altıncı beyitteki "ḳafā-dār", şehzade ata binip gezerken onun arkasından giden yakın maiyeti anlatır.

Tarihî Bağlam

Özkat'a göre manzume, Şehzade Mustafa'nın maiyetinde görev yapan Behrâm adlı bir gencin 957 (1550) yılında silahdar tayin edilmesi üzerine yazılmıştır. Silahdar, şehzadenin silahını taşıyan ve onun yanından ayrılmayan has hizmetlilerdendi. Mustafa bu yıllarda Amasya sancakbeyiydi ve Fazlî onun divan kâtibiydi; manzume, aynı yıl şehzadenin oğluna hoca tayin edilmesi üzerine yazılan tarihle birlikte, Amasya'daki saraydan bir terfiyi kaydeder. Behrâm hakkında başka bir bilgi verilmemektedir. Hüseyin Hüsameddin, Mustafa'nın Amasya'daki divan kaleminde "Gonca Keyvân, Gül Mehmed, Çiğdem Alî, Lâle-i zâr Hasan, Sünbül Ahmed, Zanbak Bâlî" gibi güzelliğiyle tanınan gençler bulunduğunu yazar. Behrâm'ın da güzelliğiyle övülmesi, şehzadenin sarayında güzel gençlerin şiirde anılmasının alışılmış bir şey olduğunu gösterir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar