Özgün Metin

Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Mefâ’îlün Mefâ’îlün

Eger tâc-ı cihândârî müyesser mî-şeved mâ râ
Ki tîg-i kahramânî ber-küşâyem mülk-i dünyâ râ
Eger yârî dehed bahtem be-âyîn-i Süleymânî
Çü ins ü cin be-fermân âverem ez-Kâf ankâ ra
Ser-i Tahmasb râ ez-ten be-darb-ı tîg ber-dârem
Be-zîr-i hükm-i hîş ârem Semerkand u Buhârâ râ
Muhibb-i çâr-yâr u âl ü ashâb-ı Muhammed şev
Biyâ ey Râfizî ber-cân-ı hod kon ân turâ râ
Be-râh-ı şer’-i rûşen şev me-şev güm-reh be-nâdânî
Birûn âr ez-dimâg-ı huşk în bî-hûde sevdâ râ
Men ez-behr-i cihân-gîrî çerâ bî-hûde endîşem
Ki hod ez-dil rızâ dâdem kazâ-yı Hak Te’âlâ râ
Ümîdem hest ey Şâhî mu’înem ger mu’în bâşed
Be-şemşîr-i cihân-gîrî küşâyem mülk-i dünyâ râ

Günümüz Türkçesiyle

1. Eğer cihan hükümdarlığının tacı bize nasip olursa, kahramanlık kılıcıyla dünya mülkünü fethederim.

2. Eğer talihim Süleyman'ın usulüyle bana yardım ederse, insanlar ve cinler gibi Kaf dağındaki Anka'yı da buyruğum altına getiririm.

3. Tahmasb'ın başını bir kılıç darbesiyle bedeninden ayırırım; Semerkant ile Buhara'yı kendi hükmüm altına alırım.

4. Muhammed'in dört dostunun (dört halife), ailesinin ve ashabının dostu ol; gel ey Râfizî, onları kendi canının üstünde tut. (Mısraın son kısmı başka türlü de okunabilir; aşağıya bakınız.)

5. Apaydın şeriat yoluna gir, cahillikle yolunu şaşırma; bu boş sevdayı kuru kafandan çıkar.

6. Ben cihangirlik için neden boş yere kaygılanayım; yüce Hakk'ın kazasına zaten gönülden razı oldum.

7. Ey Şâhî, umudum var ki yardımcım bana yardım ederse, dünya mülkünü cihan alan kılıçla açarım.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Yedi beyitlik Farsça gazel "mefâ'îlün mefâ'îlün mefâ'îlün mefâ'îlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "râ", kafiye "dünyâ, ankâ, Buhârâ, turâ, sevdâ, Te'âlâ, dünyâ" kelimelerindeki "-â" sesidir; "dünyâ" ilk ve son beyitte tekrar edilir. Neşir, Farsça şiirleri Latin harfli çeviriyazıyla verir ve anlamlarını dipnotta gösterir. Kılıç'ın notuna göre matla divan yazmasında yoktur; Farsça divançede ve Solakzâde Tarihi'nde bulunan beyit gazele eklenmiştir. Yazmada dördüncü sırada duran makta da Farsça divançedeki düzene göre sona alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiir aşk değil iktidar ve inanç üzerine kuruludur. İkinci beyitte Hz. Süleyman'ın insanlara ve cinlere hükmetmesi, Kaf dağındaki Anka kuşu ile birlikte anılır; "âyîn-i Süleymânî" sözünün şairin babası Sultan Süleyman'ı da hatırlatması mümkündür, bu ihtimal bizimdir. Kılıç gazelin Hâfız'ın "Eger ân Türk-i Şîrâzî" diye başlayan gazeline nazire olabileceğini söyler. İki şiir aynı vezin, redif ve kafiyeyi paylaşır ve "Semerkand u Buhârâ râ" sözü ikisinde de kafiye yerindedir. Hâfız bu iki şehri sevgilinin bir beninin uğruna bağışlar; Bayezid ise onları kılıçla almak ister. Bu karşıtlığın tespiti bizimdir. Dördüncü beytin son kısmı neşirde "kon ân turâ râ" diye dizilmiştir; Solakzâde'deki biçim ise "kon ân teberrâ râ"dır. Bu ikinci okumayla mısra, "ey Râfizî, o teberrâyı (lanetleyerek uzak durmayı) kendi canının üstüne çevir" anlamını verir ve vezne de daha iyi uyar; bu okuma bizimdir, metne dokunulmamıştır. Altıncı beyitte kaderine razı olan şair, cihangirlik sevdasını boş bulur; şiir böylece övüngen bir tehdit ile tevekkül arasında gidip gelir.

Tarihî Bağlam

Üçüncü beyit, Safevî hükümdarı Tahmasb'ın başını kılıçla ayırmaktan söz eder; dördüncü ve beşinci beyitler de Şiî inancı taşıyanlara, "Râfizî"ye seslenir. Kılıç'ın Solakzâde'den aktardığına göre bu şiir Bayezid Şah Tahmasb'a sığınmadan önce Tahmasb'ın eline geçmiş ve bu yüzden kötü sözler söylenmiştir. Kılıç'ın hayat bölümüne göre Bayezid 1559 Ağustosu ortalarında İran'a sığınmış, 23 Ekim'de Kazvin'de şah tarafından törenle karşılanmıştır. Şiirin, sığınılan hükümdarın başını isteyen bir dil taşıması bu yüzden dikkat çekicidir. Hasan Çelebi Tezkiresi'nde matla "Eger taht-ı Süleymânî müyesser mî-şeved mâ râ" biçiminde, Solakzâde'de de birkaç beyit farklı sözlerle geçer.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 154-155, Farsça gazel no. 1 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 91a); dipnot 125-133 (matlaın Farsça divançe ve Solakzâde'den eklenişi, Solakzâde ve Hasan Çelebi farkları, Hâfız'a nazire olabileceği, beyitlerin Türkçe anlamları); ayrıca s. 13 (İran'a sığınış), s. 26 (Hâfız'a nazire), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.
  • Hâfız-ı Şîrâzî, Gazel 3 ("Eger ân Türk-i Şîrâzî be-dest âred dil-i mâ râ"), Ganjoor, https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh3

Çevrimiçi kaynaklar