Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Levh-i kâfûr üzre hâlün ‘anber-i sârâ gibi
‘Ârızunda gonce agzun bâde-i sahbâ gibi
Nutka geldükçe dehânun mürdeler ihyâ ider
Sordugum ‘ayb olmasun cânâ lebün ‘Îsâ gibi
Ol şehenşâh-ı cihânsın sen ki mislün gelmedi
Kullarunun kulı var İskender ü Dârâ gibi
Her seher cânâ melâhat matla’ından ‘ârızun
‘Âleme pertev salar mihr-i cihân-ârâ gibi
Ey melek-manzar girenler gülsitân-ı kûyuna
İstemez çıkmaga ayruk Cennetü’l-me’vâ gibi
Bâd-ı fürkat fülk-i vaslı karaya urmak diler
Vaktidür ey seyl-i eşküm cûşa gel deryâ gibi
Ol gözi âhûdan ayru düşdügümde âh kim
Bulmazam ârâm-gâhum dâmen-i sahrâ gibi
Hâlünün âşüftesi olmakdan ey âfet kaçup
Kâkülün ardınca yelmek bir uzun sevdâ gibi
Kûşe-i vahdetde Şâhî vasl-ı cânân var iken
Tumturak-ı pâdişâhî bir kurı gavgâ gibi

Günümüz Türkçesiyle

1. Kâfur levhası (gibi beyaz yanağın) üzerinde benin saf amber gibi; yanağında gonca ağzın saf kırmızı şarap gibi.

2. Ağzın söze geldikçe ölüleri diriltir; ey can, demem ayıp olmasın, dudağın İsa gibi.

3. Sen öyle bir cihan şehinşahısın ki benzerin gelmedi; İskender ve Dara gibi kullarının kulları vardır.

4. Ey can, yanağın her seher güzelliğin doğduğu yerden cihanı süsleyen güneş gibi âleme ışık salar.

5. Ey melek yüzlü, mahallenin gül bahçesine girenler, Cennetü'l-Me'vâ'ya girenler gibi, artık oradan çıkmak istemez.

6. Ayrılık rüzgârı vuslat gemisini karaya vurmak istiyor; ey gözyaşı selim, deniz gibi coşmanın vaktidir.

7. Ah ki o ceylan gözlüden ayrı düştüğümde, çölün eteğindeki (bir ceylan) gibi kendime dinlenecek bir yer bulamam.

8. Ey afet, beninin perişanı olmaktan kaçıp kâkülünün ardınca koşmak uzun bir sevda gibidir.

9. Şâhî, vahdet köşesinde sevgiliye kavuşmak varken padişahlık gösterişi boş bir kavga gibidir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dokuz beyitlik gazel "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "gibi", kafiye "sârâ, sahbâ, 'Îsâ, Dârâ, cihân-ârâ, me'vâ, deryâ, sahrâ, sevdâ, gavgâ" kelimelerindeki "-â" sesidir. Kılıç "gibi"yi divandaki redifler arasında sayar. Redif bir benzetme edatı olduğu için her beyit bir teşbihle kapanır. Neşirde altıncı beyitten sonra [62b] varak imi yer alır. Neşirde bundan sonra gelen gazelin başında [88b] imi bulunur; yani Kılıç'ın alfabetik tertibinde bu gazel, yazmanın bu bölümünden alınmış son Türkçe gazeldir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla renk karşıtlıklarıyla kurulur. Beyaz yanak kâfur levhasına, üzerindeki siyah ben ambere benzetilir; kırmızı gonca ağız ise saf şaraptır. İkinci beyitte ağzın söze gelişi ölüleri diriltir ve dudak İsa'ya benzetilir. Dördüncü beyitteki "matla'" kelimesi güneşin doğduğu yer demektir, ama gazelin ilk beyti anlamına da gelir; yanak, güzelliğin doğduğu yerden güneş gibi ışık salar. Altıncı beyitte ayrılık bir rüzgâr, vuslat bir gemidir; "karaya vurmak" deyimi geminin karaya oturmasını anlatır. Sekizinci beyitteki "sevdâ" hem aşk hem de siyah safra demektir; kâkülün siyahlığı ve uzunluğu bu kelimeyle birleşir.

Tarihî Bağlam

Üçüncü beyit sevgiliyi bir şehinşah olarak över: İskender ve Dara bile onun kullarının kulu olacak kadar aşağıdadır. Makta beyti ise bu övgünün tam karşısında durur. Vahdet köşesinde vuslat varken "tumturak-ı pâdişâhî", yani padişahlığın gösterişi, boş bir kavgadır. Kılıç, divanda dünyanın faniliğini, tac, taht ve saltanata güvenilmemesi gerektiğini anlatan öğüt verici beyitler bulunduğunu söyler ve örnek olarak "Tâc u taht u saltanat aldanma fânîdür gönül" mısraını verir. Bu gazelin son beyti de aynı düşünceyi taşır. Taht kavgasının içinde ölen bir şehzadenin kaleminden çıkan bu beyit, Kılıç'ın andığı öğütlerle aynı çizgidedir; beytin hayatındaki belli bir olaya bağlanması ise mümkün değildir. Kılıç bu gazeli anmaz ve yazılış zamanı neşirde belirtilmez.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 126-127, gazel no. 168 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 62b); ayrıca s. 29 (redifler) ve s. 41 (saltanatın faniliğini anlatan beyitler), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar