Özgün Metin

Vezin: Mef’ûlü Fâ’ilâtü Mefâ’îlü Fâ’lün

Tevbeyle Hak yanında oluram günâh ‘afv
Afv eyle sen de bendeni ey pâdişâh ‘afv
Kimdür bu deyr içinde kim ol eylemez günâh
Şirk olmasun hemân tek olur her günâh ‘afv
Her kanda defter olsa sepîd ü siyâh olur
Dir hâl ü kâl ile bu sepîd ü siyâh ‘afv
Ferzend eger günâh ide sehv ü hatâ ile
Ana peder cefâlar ider gâh gâh ‘afv
İtdüm şu denlü tevbe vü şerm ü nedâmeti
Mercû’ durur ki itmiş ola ol İlâh ‘afv
Katlüme kâdir olmış iken niçe vech ile
Şâhâne tavr gösterüben itdi şâh ‘afv
‘Afv itdi şâh Şâhîyi ey şâh-ı mülk-i Rûm
‘Afv eyle sen de bendeni ey pâdişâh ‘afv

Günümüz Türkçesiyle

1. Tövbe ile Hak katında günah affolur; ey padişah, sen de kulunu affet, af.

2. Bu dünya deyrinde günah işlemeyen kimdir? Yeter ki şirk olmasın, her günah affolur.

3. Nerede bir defter varsa ak ve karası olur; bu ak ve kara da hâliyle ve sözüyle af der.

4. Oğul yanılarak, hata ile günah işlerse baba ona kimi zaman cefa eder, kimi zaman affeder.

5. O kadar tövbe ettim, utandım ve pişman oldum ki o Tanrı'nın affetmiş olması umulur.

6. Beni öldürmeye nice yoldan gücü yetmişken şah, şahlara yakışır bir tavır gösterip affetti.

7. Ey Rum ülkesinin şahı, şah Şâhî'yi affetti; ey padişah, sen de kulunu affet, af.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Yedi beyitlik gazelin üstünde vezin "mef'ûlü fâ'ilâtü mefâ'îlü fâ'lün" olarak verilmiştir; Kılıç'ın vezin dökümünde aynı kalıp "mef'ûlü fâ'ilâtü mefâ'îlü fâ'ilün" biçiminde geçer. Redif "'afv", kafiye "günâh, pâdişâh, siyâh, gâh, İlâh, şâh" kelimelerindeki "-âh" sesidir; "günâh" ve "pâdişâh" ikişer kez kafiye yerinde durur. Makta beytinin ikinci mısraı matlanın ikinci mısraının aynısıdır. Neşirde matlanın ikinci mısraı "Afv" diye ayın işareti olmadan, son mısra "'Afv" diye dizilmiştir; bu bir dizgi farkıdır ve metne dokunulmamıştır. Altıncı beyitten sonra [89b] varak imi yer alır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir af dilekçesi gibi kurulmuştur. Şair önce Tanrı'nın tövbe edeni bağışladığını, şirk dışındaki her günahın affolabileceğini hatırlatır; sonra bu ilkeyi padişaha uygular. Üçüncü beyitteki "sepîd ü siyâh" (ak ve kara), amel defterinin iyi ve kötü kayıtlarını, aynı zamanda kâğıt ile mürekkebi düşündürür. Dördüncü beyit gazelin gerçek muhatabını açığa vurur: "ferzend" (oğul) hata ederse "peder" (baba) kimi zaman cefa eder, kimi zaman affeder. Kılıç, ayrılık ve hasret kelimelerine "afv" kelimesi de eklenince divanın büyük kısmının muhtevasının dile getirilmiş olacağını söyler.

Tarihî Bağlam

Kılıç bu gazeli tam olarak aktarır ve divanın sonunda yer alan bu "afv" redifli gazelle şehzadenin babasından candan af dilediğini söyler. Ona göre gazelin İran'da yazılmış olması muhtemeldir; çünkü son beyitteki "'afv itdi şâh" ifadesiyle Şah Tahmasb kastedilmiş olmalıdır. Kılıç'ın hayat bölümüne göre Bayezid, Kanuni ile Selim'in mektupları İran'a gelince şahtan affı için aracılık etmesini istemiş, Tahmasb da görünüşte Kanuni'den onun affını dilemiştir. Son beyitte "şâh-ı mülk-i Rûm" (Rum ülkesinin şahı) diye anılan Kanuni'dir; şair, İran şahının kendisini affettiğini söyleyerek babasından da aynı bağışlamayı ister. Girişte gazel "G132" künyesiyle anılır; metindeki numarası 133'tür. Girişteki alıntıda beşinci beyitteki "Mercû'" kelimesi "Mercû1" diye dizilmiştir.

Altıncı beyitte şahın Bayezid'i öldürmeye gücü yettiği hâlde affettiği söylenir. Kılıç, Tahmasb'ın bir suikast hazırlığı iddiasıyla Bayezid'in askerlerini dağıttığını ve 16 Nisan 1560'ta onu oğullarıyla hapsettirdiğini kaydeder. Beytin bu olaydan önceki ya da sonraki bir ana işaret ettiği metinden anlaşılmaz; bu bağlantı yalnız bir ihtimal olarak bizim okumamızdır. Gazelde dile gelen umut gerçekleşmemiş, Bayezid 1562'de Kazvin'de Osmanlı elçilerine teslim edilerek öldürülmüştür.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 111, gazel no. 133 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 89b); ayrıca s. 13-16 (İran yılları, Tahmasb'ın aracılığı, hapis ve ölüm), s. 29 (vezinler ve redifler), s. 31 ("afv" kelimesi), s. 34-35 (gazelin "G132" künyesiyle tam aktarımı ve Tahmasb yorumu), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.
  • Tufan Gündüz, "Tahmasb", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 39, İstanbul 2010, s. 413-415. https://islamansiklopedisi.org.tr/tahmasb

Çevrimiçi kaynaklar