Özgün Metin

Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Mefâ’îlün Mefâ’îlün

Şehâ burc-ı melâhatde kaşun göster helâk eyle
İrişdür kullarun ‘ıyda tecellî-i cemâl eyle
Leb-i cânân gibi bagrum yeter hecr ile hûn eyle
Ser-i zülfün gibi gönlüm yeter âşüfte-hâl eyle
Niçün düşdün diyü sevdâ-yı haddüme çeküp hattun
Dilüm mûr ayagı altında yatur pây-mâl eyle
Çemende serv ü gül hadden aşurdı şîve vü nâzı
Gel ey bâlâ-bülendüm ol yana gunc u delâl eyle
Eger ol çeşm-i mest kanun içerse nûş-ı cân olsun
Sen anı cânuna minnet bilüp ey dil helâl eyle
İrüşdün ‘ıyda ey dil çünki vaslına el irmek yok
Otur bir kûşede câma el ur def’-i melâl eyle
Çü gördük i’tibâr itmez kulagına alup dil-ber
Dür-i nazmun sunup Şâhî yeter arz-ı kemâl eyle

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey şah, güzellik burcunda kaşını göster de helak et; cemalini göstererek kullarını bayrama eriştir.

2. Sevgilinin dudağı gibi bağrımı ayrılıkla kana çevirdiğin yeter; zülfünün ucu gibi gönlümü perişan ettiğin yeter.

3. "Yanağımın sevdasına niçin düştün" diye ayva tüyünü çekip gönlümü karınca ayağı altında bıraktın; onu ayaklar altına al.

4. Çimende servi ile gül şiveyi ve nazı haddinden aşırdı; ey uzun boylum, gel, o yana naz ve cilve et.

5. Ey gönül, o sarhoş göz kanını içerse can şerbeti olsun; sen bunu canına minnet bilip ona helal et.

6. Ey gönül, bayrama erdin; madem vuslatına el ermiyor, bir köşede otur, kadehe el uzat, sıkıntını gider.

7. Gördük ki dilber kulağına alıp itibar etmiyor; ey Şâhî, şiirinin incisini sunup hünerini göstermen yeter.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Yedi beyitlik gazel "mefâ'îlün mefâ'îlün mefâ'îlün mefâ'îlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "eyle", kafiye "cemâl, âşüfte-hâl, pây-mâl, delâl, helâl, melâl, kemâl" kelimelerindeki "-âl" sesidir. Kılıç "eyle" redifini divandaki redifler arasında sayar. Neşirde beşinci beyitten sonra [52b] varak imi yer alır.

İkinci beyitte iki mısra aynı söz dizisiyle kurulur: "Leb-i cânân gibi bagrum yeter hecr ile hûn eyle" ile "Ser-i zülfün gibi gönlüm yeter âşüfte-hâl eyle". Kelimelerin karşılıklı denk düşmesi mısralara güçlü bir ahenk verir; ilk mısra redifle bittiği hâlde kafiyesizdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin çerçevesini bayram kurar. Matlada sevgilinin kaşı, güzellik burcunda görünen bayram hilaline benzetilir. Hilal görülünce bayram başlar; sevgili kaşını gösterirse kulları da bayrama erişir. "Burc" kelimesi hem gökteki burcu hem kale burcunu düşündürür. Altıncı beyit bayramı yeniden anar: gönül bayrama ermiştir ama vuslata eli ermez, bu yüzden bir köşede kadehle avunması gerekir. Böylece bayram sevinci, vuslatsızlığın hüznüyle birlikte söylenir.

Üçüncü beyit kapalıdır. "Hatt", yanaktaki ince ayva tüyüdür; aynı kelime yazı anlamına da gelir. Divan şiirinde bu tüyler karıncalara benzetilir. Beyit, sevgilinin yanağında beliren hattın âşığın gönlünü karınca ayağı altında ezdiği biçiminde anlaşılabilir; bu okuma bizimdir. Dördüncü beyitteki "gunc u delâl", Kubbealtı Lugatı'na göre naz ve edadır. Beşinci beyitte "kanını helal etmek" deyimi kullanılır. Gönül, sarhoş gözün kanını içmesine razı olmalı, bunu minnet bilmelidir.

Tarihî Bağlam

Gazelde muhatap "Şehâ" diye çağrılır ve "kullarun" sözüyle bir hükümdar ile kulları arasındaki ilişki anılır. Kılıç bu gazeli babaya hitap eden şiirler arasında saymaz. Divanda hemen önceki gazel de bayram ve padişah hitabını birlikte kullanır; Kılıç o gazeli padişahtan merhamet bekleyen şiirler arasında gösterir. İki gazelin yan yana durması ve aynı bayram imgesini taşıması, aynı vesileyle yazılmış olabileceklerini düşündürür; bu çıkarım bizimdir. Makta beytinde şair, sevgilinin kulak asmadığını görünce "dür-i nazm" (şiir incisi) sunmakla yetinir. Aynı ifade, Kılıç'ın Kanuni'yi öven beyit olarak aktardığı Gazel 125'in son beytinde de geçer.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 114-115, gazel no. 142 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 52b); ayrıca s. 29 (redifler), s. 32-33 (önceki gazelin padişahtan merhamet bekleyen şiirler arasında aktarımı), s. 36 ("dürr-i nazm" ifadesiyle Kanuni'yi öven beyit), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.
  • Kubbealtı Lugatı, "gunc" maddesi. https://eski.lugatim.com/s/gunc

Çevrimiçi kaynaklar