Özgün Metin

Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

Dilümde eyledüm mihrün nihân genc
Belî pinhân gerek ey mihr-bân genc
Dehânun n’ola mahfî olsa gözden
Ki olur her zemânda bî-nişân genc
Tılısm-ı ejdehâdur hüsne zülfün
Ki olmaz bî-tılısm ey nev-cevân genc
Metâ’-ı vaslı nakd-i câna aldum
Ele girmez çü gördüm râygân genc
N’ola mihr-i nigâra düşse gönlüm
Gedâ bulsa ‘aceb mi nâ-gehân genc
Çün âhir gayra kalur n’olur andan
Ser-â-ser tutalum tolmış cihân genc
Bana ‘ışkun Hudâdan bir ‘atâdur
Ki bulmaz her kişi ey dil-sitân genc
Bu Şâhî-derdmende derd-i ‘ışkun
Yeter ey dil-ber-i nâ-mihr-bân genc

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgini gönlümde bir hazine gibi gizledim; evet, ey merhametli, hazine gizli olmalıdır.

2. Ağzın gözden gizli olsa ne olur; hazine her zaman izi belirsiz olur.

3. Ey taze genç, zülfün güzellik için ejderhalı bir tılsımdır; çünkü tılsımsız hazine olmaz.

4. Vuslat malını can parasıyla satın aldım; çünkü gördüm ki hazine bedavaya ele geçmez.

5. Gönlüm sevgilinin sevgisine düşse ne olur; dilenci ansızın hazine bulsa şaşılır mı.

6. Madem sonunda başkasına kalır, ondan ne çıkar; diyelim ki dünya baştan başa hazineyle dolmuş olsun.

7. Senin aşkın bana Allah'tan bir bağıştır; ey gönül alan, herkesin bulamadığı bir hazinedir.

8. Ey merhametsiz dilber, bu dertli Şâhî'ye aşkının derdi hazine olarak yeter.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Sekiz beyitlik gazel, hezec bahrinin "mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "genc" (hazine) kelimesidir ve Kılıç onu divandaki redifler arasında sayar. Kafiye "nihân, mihr-bân, bî-nişân, nev-cevân, râygân, nâ-gehân, cihân, dil-sitân, nâ-mihr-bân" kelimelerindeki "-ân" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazelin gövdesi yazmanın 5a varağındadır; Kılıç'ın dipnotuna göre matla beyti ise 11b varağında bulunur ve neşirde gazelin başına alınmıştır.

Neşirde hemen ardından gelen G.17 de "genc" redifli ve aynı vezinlidir. İki gazel arasında çok yakın beyitler vardır: G.16'nın yedinci beyti ("Bana 'ışkun Hudâdan bir 'atâdur / Ki bulmaz her kişi ey dil-sitân genc") G.17'nin altıncı beytinde yalnız hitap değiştirilerek ("ey yâr-ı cân") tekrarlanır; "Ele girmez ... râygân genc" mısraı da iki gazelde ortaktır. Bu yakınlıklar bizim tespitimizdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün beyitleri hazine mazmunu etrafında kurulur. Divan şiirinde hazine gizli bir yerde, çoğu zaman viranelerde bulunur, üzerinde bir ejderha ya da tılsım onu korur; değeri büyük olduğu için kolay ele geçmez. Şair bu bilinen inançları sevgili ve aşk için kullanır. Matlada gönülde saklanan sevgi bir hazineye benzetilir ve hazinenin gizli tutulması gerektiği söylenir. İkinci beyitte sevgilinin ağzı, darlığından ötürü görünmeyen bir hazinedir. Üçüncü beyitte zülüf, güzellik hazinesini koruyan ejderha tılsımıdır; saçın yılana ve ejderhaya benzetilmesi bu tılsım fikriyle birleşir.

Dördüncü beyitte alışveriş dili kullanılır: vuslat bir maldır ve can parasıyla satın alınmıştır. Beşinci beyitte âşık hazine bulan bir dilenciye benzetilir; "mihr" kelimesi burada da sevgi ile güneş arasında çift anlam taşır. Altıncı beyit gazelin tek hikemî beytidir: dünya hazineyle dolsa bile sonunda başkasına kalacağı için bir değeri yoktur. Yedinci beyitte asıl hazinenin Allah'ın bağışı olan aşk olduğu söylenir. Matladaki "mihr-bân" (merhametli) hitabı ile maktadaki "nâ-mihr-bân" (merhametsiz) hitabı arasındaki tezat gazelin başını ve sonunu birbirine bağlar; bu tespit bizimdir. Son beyitte şaire aşkın derdi hazine olarak yetmektedir.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 54-55, gazel no. 16 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 5a; matla 11b); dipnot 99; ayrıca s. 29 (redifler), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar