Özgün Metin

Vezin: Mef’ûlü Mefâ’îlü Mefâ’îlü Fe’ûlün

Bulınmadı bir destüm alur dünyede hayfâ
Tutdum yönümi tapuna ey Hazret-i Mevlâ
Yüz yire koyup şefkat uma kapuna geldüm
Bî-çâre vü mihnet-zede ser-geşte vü şeydâ
İrmezse cenâbundan eger zerre ‘inâyet
Kaldım ebedî gussada hayfâ vü dirîgâ
Rahm eyle gözüm yaşına redd itme kapundan
Yâ Rabb be-hakk-ı kalem u levh-i mu’allâ
Dermân umageldüm harem-i kûyuna nâlân
Ol dil ki sana yüz tuta mahrûm ola hâşâ
Anı ki ura kahrun eli rûy-ı zemîne
Zîr ü zeber olup yata kalkamaya kat’â
Lutfun eli anı ki çeke fevk-ı ‘alâya
Kanda karasın göre anun dîde-i a’dâ
Hayretde durur vasf-ı sıfâtunda bu Şâhî
Zâtundan anun ne dili var kim ola gûyâ

Günümüz Türkçesiyle

1. Yazık ki dünyada elimi tutacak bir kimse bulunmadı; ey Hazret-i Mevlâ, yönümü (yüzümü) senin kapına çevirdim.

2. Çaresiz, mihnete uğramış, başı dönmüş ve divane bir halde, yüzümü yere koyup şefkat umarak kapına geldim.

3. Katından bir zerre inayet erişmezse ebedî bir kedere düştüm demektir; yazık, eyvah.

4. Ya Rab, kalem ve yüce levh hakkı için gözümün yaşına acı, beni kapından geri çevirme.

5. Derman umarak inleye inleye kapının harem-i ismetine geldim; sana yüz tutan gönül mahrum kalsın, hâşâ (asla olmaz).

6. Kahrının elinin yere çaldığı kişi alt üst olup yatar, asla kalkamaz.

7. Lütfunun elinin en yükseğe çektiği kişinin karartısını bile düşman gözü nerede görebilir.

8. Bu Şâhî senin sıfatlarını anlatmakta hayret içinde kalmıştır; zatından söz edecek ne dili vardır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Sekiz beyitlik bu gazel "mef'ûlü mefâ'îlü mefâ'îlü fe'ûlün" kalıbıyla yazılmıştır ve Allah'a yalvarış niteliğinde bir münacattır. Redif yoktur; kafiye "hayfâ, Mevlâ, şeydâ, dirîgâ, mu'allâ, hâşâ, kat'â, a'dâ, gûyâ" kelimelerindeki "-â" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer.

Gazel neşrin sorunlu metinlerindendir. Kılıç'ın dipnotuna göre son beyit yazmada (2b) matla beytinden önce gelir; vezin ve kafiye aynı olduğu, gazelin başka bir mahlas beyti de bulunmadığı için Kılıç onu makta olarak almıştır. Kılıç, yaprak kopması yüzünden bir beyti kalmış ayrı bir gazele ait olabileceğini de not eder. İlk beytin ikinci mısraındaki kelimede hem "ze" hem "nûn" harfi bulunduğundan kelime "yüzümü" ya da "yönümü" okunabilir; Kılıç'ın bildirdiğine göre Kınalızâde Hasan Çelebi'nin tezkiresinde ve Âlî'nin Künhü'l-ahbâr'ında kelime "yüzümü" biçimindedir. Neşir metni "yönümi" okur. Gazelin bu iki eserde yer alması, divanın tanınmayan şiirleri arasında onun dikkat çekmiş olduğunu gösterir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada dünyada el tutacak kimse bulamayan şairin yüzünü Allah'ın kapısına çevirmesi, gazelin bütün havasını belirler. İkinci ve beşinci beyitler kapıya yüz sürerek gelen çaresiz bir dilencinin tavrını çizer: "bî-çâre, mihnet-zede, ser-geşte, şeydâ" sıfatları art arda sıralanır. Dördüncü beyitte "kalem ve levh-i mu'allâ" hakkı için yemin edilir; kaderin yazıldığı Kalem ve Levh-i Mahfuz'a yapılan bu telmih, münacatlarda sık görülen bir yakarış kalıbıdır.

Altıncı ve yedinci beyitler birbirini tamamlayan bir tezat çifti oluşturur. Kahrın eli insanı yere çalar ve "zîr ü zeber" eder; lütfun eli ise onu "fevk-ı 'alâ"ya, en yükseğe çeker. Yere düşen bir daha kalkamaz, yükselen ise düşmanın gözünden bile uzaklaşır. "Kanda karasın göre" sözündeki "kara", uzaktan seçilen karartı anlamındadır; bu okuma bizimdir. Son beyitte şair, Allah'ın sıfatlarını anlatmaktan aciz kaldığını, zatı hakkında söz söylemeye ise hiç dili olmadığını söyler. Sıfat ile zat arasındaki bu ayrım, kelam ve tasavvuf geleneğindeki bilinen bir derecelendirmeyi şiire taşır.

Kılıç, Bayezid'in şiirlerinde tasavvufi unsurların bir mutasavvıf edasıyla değil, divan şiiri geleneği içinde birer araç olarak kullanıldığını belirtir. Bu münacatın ilk beytindeki yalnızlık duygusu şairin hayatıyla ilişkilendirilmeye elverişli görünse de, gazelin ne zaman yazıldığına dair bir bilgi yoktur.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 48, gazel no. 3 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 2b); dipnot 85-86; ayrıca s. 26 (tasavvufi unsurlar), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar