Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Kâkülün gamzenle el bir eylemiş
‘Âlemi teshîr u nahcîr eylemiş
Kilk-i kudret nakş-ı hüsnün evvelâ
Sûret-i Yûsufda tahrîr eylemiş
Âferîn cân-âferîne vechüni
Ahsen-i sûretde tasvîr eylemiş
Sana nâz u şîve Kassam-ı Ezel
Bana derd ü gussa takdîr eylemiş
Âteş-i mihr ü mahabbet Şâhînün
Hey meded cânına te’sîr eylemiş

Günümüz Türkçesiyle

1. Perçemin, yan bakışınla el birliği etmiş; dünyayı ele geçirip avlamış.

2. Kudret kalemi senin güzelliğinin resmini önce Yusuf'un suretinde yazmış.

3. Canları yaratana aferin, senin yüzünü en güzel surette tasvir etmiş.

4. Ezelde kısmetleri dağıtan sana naz ve işve, bana dert ve keder takdir etmiş.

5. Sevgi ve muhabbet ateşi, imdat, Şâhî'nin canına işlemiş.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beş beyitlik gazel "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır ve neşirde 25b varak imini taşır. Redif "eylemiş", kafiye "bir, nahcîr, tahrîr, tasvîr, takdîr, te'sîr" kelimelerindeki "-îr" sesidir. Matlada "bir" kelimesinin kafiyeye girmesi uzun "î" sesiyle tam örtüşmez. Kılıç'ın verdiği redif listesinde "eylemiş" de yer alır. Kısa vezin ve mısra sonundaki "-miş" li geçmiş zaman, gazele bir anlatı havası verir: güzelliğin nasıl yaratıldığı ve kaderin nasıl bölüştürüldüğü, olup bitmiş işler olarak sıralanır.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada perçem ile yan bakış birlikte hareket eden iki avcıdır: biri tuzak, öteki ok gibidir ve ikisi el birliği ederek bütün dünyayı avlar. İkinci ve üçüncü beyitler yaratılış temasını işler. "Kilk-i kudret" (kudret kalemi), sevgilinin güzelliğini ilk önce güzellikte örnek gösterilen Hz. Yusuf'un yüzünde yazmıştır; yani Yusuf'un güzelliği sevgilinin güzelliğinin bir ilk taslağıdır. Üçüncü beyitteki "ahsen-i sûret" (en güzel suret) ifadesi, Tîn sûresinin dördüncü âyetinde insanın "ahsen-i takvîm" üzere yaratıldığını bildiren söze telmih yapar. Kalem, nakış, tahrir ve tasvir kelimeleri yazı ve resim sanatından alınmış bir tenasüp oluşturur.

Dördüncü beyit "Kassâm-ı Ezel", yani ezelde rızıkları ve kısmetleri bölüştüren Allah'ı anar: sevgiliye naz ve işve, âşığa dert ve keder düşmüştür. Bu bölüşüm, âşığın şikâyetini kader adına kabullenilmiş bir hâle getirir. Son beyit "Hey meded" (imdat) seslenişiyle biter.

Gazel, neşirde hemen ardından gelen 68. gazelle aynı vezin, redif ve kafiyede yazılmıştır ve iki şiirin beyitleri büyük ölçüde örtüşür. 67. gazelin matlaı 68. gazelin matlaıyla neredeyse aynıdır; üçüncü beyit 68. gazelin ikinci beytine, ikinci beyit üçüncü beytine, son beyit de son beytine karşılık gelir. 67. gazelde fazladan yalnız Kassâm-ı Ezel beyti vardır. Bu yakınlık bizim tespitimizdir; iki metnin aynı gazelin iki ayrı işlenişi ya da biri taslak, öteki son biçim olabileceği düşünülebilir, ancak hangisinin önce yazıldığı bilinmez. Kılıç bu benzerliğe değinmez.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 80, gazel no. 67 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 25b); ayrıca s. 29 (redif listesi), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar