Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Gamzen ile zülfün el bir eylemiş
‘Âlemi teshîr ü nahcîr eylemiş
Âferîn cân-âferîne kim seni
Ahsen-i takvîm tasvîr eylemiş
Nakşunı nakkaş u hallâk u mübîn
Sûret-i zîbâda tahrîr eylemiş
Âteş-i firkat nigârâ Şâhînün
Yakuban cânına te’sîr eylemiş

Günümüz Türkçesiyle

1. Yan bakışınla saçın el birliği etmiş; dünyayı ele geçirip avlamış.

2. Canları yaratana aferin ki seni en güzel biçimde tasvir etmiş.

3. Nakkaş, yaratıcı ve apaçık olan, senin resmini güzel bir surette yazmış.

4. Ey put gibi güzel, ayrılık ateşi Şâhî'nin canını yakıp ona işlemiş.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dört beyitlik gazel "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır ve neşirde 26a varak imini taşır. Redif "eylemiş", kafiye "bir, nahcîr, tasvîr, tahrîr, te'sîr" kelimelerindeki "-îr" sesidir. Mahlas son beyitte geçer. Dört beyitlik gazeller divanda azdır; Kılıç'ın beyit sayılarına göre verdiği tabloda dört beyitli şiirler ayrı bir satırda gösterilir. Bu gazelin başlığında 65. gazeldeki gibi bir "nâ-tamâm" kaydı yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, hemen önceki 67. gazelin kısa bir benzeridir. Matlada perçem yerine saç, iki mısra arasında küçük bir sıra değişikliğiyle aynı tabloyu kurar: saç ile yan bakış el birliği ederek dünyayı avlar. İkinci beyit, 67. gazelde "ahsen-i sûret" olarak geçen sözü burada doğrudan âyetteki biçimiyle, "ahsen-i takvîm" olarak verir. Tîn sûresinin dördüncü âyetinde insanın "ahsen-i takvîm" üzere yaratıldığı bildirilir; şair bu ifadeyi sevgilinin yaratılışına uygular. Üçüncü beyitte Allah'ın "nakkâş" (nakış yapan), "hallâk" (yaratan) ve "mübîn" (apaçık olan) sıfatları sıralanır ve sevgilinin yüzü, bu nakkaşın güzel bir surete yazdığı resim olarak görülür. Böylece yazı ve resim sanatına ait kelimeler bu gazelde de bir tenasüp kurar.

Son beyitte 67. gazeldeki "âteş-i mihr ü mahabbet" (sevgi ateşi) yerine "âteş-i firkat" (ayrılık ateşi) gelir ve "nigârâ" (ey put gibi güzel) hitabı eklenir. Diğer gazelde yer alan Kassâm-ı Ezel beyti burada yoktur. İki gazel arasındaki bu yakınlık bizim tespitimizdir. Aynı redif ve kafiyeyle yazılmış iki şiirin ardı ardına yer alması, şairin aynı zemini iki kez denediğini ya da müstensihin bir gazelin iki ayrı biçimini birlikte kopya ettiğini düşündürebilir. Hangisinin önce yazıldığını ve hangisinin şairin son tercihi olduğunu gösteren bir bilgi yoktur. Kılıç bu benzerliğe değinmez ve iki metni ayrı gazeller olarak numaralandırır.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 80, gazel no. 68 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 26a); ayrıca s. 27 (beyit sayısı tablosu), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar