Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Vuslatunla bendeni şâd ol ki mesrûr eyledün
Bu dil-i vîrânemi âbâd u mes’ûd eyledün
Müstedâm ol lutf idüp yine bu giryân gözlerüm
Hâk-i pây-ı kuhl-ı âsitânunla pür-nûr eyledün
Devlet ü ikbâl ile ‘âlemde var ol kim benüm
Cânumı derd ü belâ-yı hecrden dûr eyledün
Çeşm-i sehhâr-ı dil-âvîzünle ey âfet benüm
Gönlümi ser-geşte vü hayrân u meshûr eyledün
Şol kadar sundun şarâb-ı nâz çeşm-i mestüne
‘Âkıbet gamzen gibi kattâl u hûn-hâr eyledün
Dest-gîr ol bendene çün kim her ednâ bendenün
Kimini hâkân idüp kimini fagfûr eyledün
Nâr-ı fürkatde dil-i mahzûnumı biryân idüp
Bezm-i gamda eşk-i çeşmüm âb-ı engûr eyledün
Yiter ey rûh-ı revânum Şâhî-i bî-çâreyi
Hizmetünden dûr idüp mahzûn u mehcûr eyledün

Günümüz Türkçesiyle

1. Vuslatınla bu kulunu sevindirip neşelendirdin, sen de sevinçli ol; bu harap gönlümü bayındır ve mutlu ettin.

2. Ömrün uzun olsun; lütfedip yine bu ağlayan gözlerimi eşiğinin toprağını sürme yaparak nurla doldurdun.

3. Devlet ve ikballe dünyada var ol; çünkü benim canımı ayrılık derdinden ve belâsından uzak ettin.

4. Ey afet güzel, gönül çelen büyücü gözünle gönlümü başı dönmüş, şaşkın ve büyülenmiş hâle getirdin.

5. Mahmur gözüne o kadar naz şarabı sundun ki sonunda onu da yan bakışın gibi kıyıcı ve kan içici yaptın.

6. Kulunun elinden tut; çünkü en aşağı kullarından kimini hakan, kimini Çin hükümdarı ettin.

7. Ayrılık ateşinde mahzun gönlümü kebap edip gam meclisinde gözümün yaşını üzüm suyu, yani şarap yaptın.

8. Ey akıp giden canım, yeter; çaresiz Şâhî'yi hizmetinden uzaklaştırıp mahzun ve ayrı düşmüş bıraktın.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Sekiz beyitlik gazel "fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün" kalıbıyla yazılmıştır ve neşirde 30b varak imi beşinci beytin sonunda yer alır. Redif "eyledün", kafiyenin esası "mesrûr, pür-nûr, dûr, meshûr, fagfûr, engûr, mehcûr" kelimelerindeki "-ûr" sesidir. Matlanın ikinci mısraındaki "mes'ûd" ve beşinci beyitteki "hûn-hâr" bu sese uymaz; kafiye bu iki yerde bozulur. "Âbâd u ma'mûr" divan dilinde sık rastlanan bir ikilemedir ve matlada "mes'ûd" yerine "ma'mûr" okunması kafiyeyi düzeltir; bu okuma önerisi bizimdir ve metne dokunulmamıştır. Mahlas son beyitte geçer.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel iki bölümde ilerler. İlk üç beyit vuslatın sevincini ve dualarını taşır: sevgili âşığı vuslatıyla sevindirmiştir, onun eşiğinin toprağı âşığın gözüne sürme olmuştur, âşık da ona "müstedâm ol" (ömrün uzun olsun) ve "devlet ü ikbâl ile 'âlemde var ol" diye dua eder. Eşiğin toprağının göze sürme yapılması, büyüğün kapısına yüz sürmeyi anlatan bilinen bir mazmundur. Dördüncü ve beşinci beyitler sevgilinin büyüleyici ve kan dökücü gözünü anlatır. Son üç beyitte ise ayrılık geri döner: gönül ayrılık ateşinde kebap olur, gözyaşı şaraba dönüşür ve sonunda Şâhî "hizmetinden" uzak düşürülür.

Altıncı beyit sevgiliye bir hükümdarın gücünü verir: o, en aşağı kullarından kimini hakan, kimini "fagfûr", yani Çin hükümdarı yapmıştır. Bu beyit ve dualar, gazelin sevgiliden çok bir hükümdara yöneldiğini düşündürür. Yedinci beyitte "biryân" (kebap) ve "âb-ı engûr" (üzüm suyu, şarap) kelimeleri işret meclisinin iki unsurunu gam meclisine taşır.

Tarihî Bağlam

Son beyitteki "Hizmetünden dûr idüp" sözü, Kılıç'ın babasının hatırını sorduğu şiir olarak gösterdiği "hoş mıdur" redifli gazelin son beytindeki "Hizmetinde Şâhîyi dûr eyleyüp nâ-kâm iden / Pâdişâhum" söyleyişiyle aynıdır; o gazel metinde 27. sıradadır, girişte "G28" diye anılır. İkinci beyitteki "müstedâm ol" duası 80. gazelin maktaında padişaha yöneltilen duayla aynıdır. Altıncı beyitteki "her ednâ bendenün" sözü de Kanuni'ye ithaf edilen ikinci gazeldeki "Bende-i ednân olsam hizmetünde" mısraını hatırlatır. Bu benzerliklerden hareketle gazelin babaya yazıldığı, vuslatın bir kavuşmayı, son beyitteki uzaklaşmanın da hizmetten uzak düşmeyi anlattığı düşünülebilir. Bu okuma bizimdir; gazelde bir ad ya da tarih yoktur ve hangi kavuşmanın kastedildiği bilinmez.

Kaynakça

  • Filiz Kılıç (hzl.), Şâhî Dîvânı (Şehzâde Bâyezîd), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018, e-kitap s. 85-86, gazel no. 81 (Millet Ktp., Ali Emîrî Efendi, Manzum Eserler 225, vr. 30b); ayrıca s. 33 (babaya yazılan "hoş mıdur" redifli gazel, "G28") ve s. 36 (ikinci gazelin Kanuni'ye ithafı), https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59394,sahi-divanipdf.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar