Bugün yetmiş kişinin yaşadığı Yavru, Amasya'nın batısında, Osmanlı kayıtlarında Geldiklan nahiyesine yazılan köylerdendir. 2013 yazında köyün Küpderesi mevkiinde kaçak kazıyla açığa çıkan bir yapı, Amasya Müzesi ile Hitit Üniversitesi'nin kurtarma kazısında Roma dönemine ait, zemini mozaikli bir villa olarak ortaya çıkarıldı; ortasındaki madalyonda elmalı bir ağaç ile üç keklik bulunan pano "Amasya Elma Ağacı Mozaiği" adıyla tanındı. Köyün yazılı geçmişi ise on dördüncü yüzyılda bir defterdarın türbesine bağlanan çiftlikle başlar ve Osmanlı vakıf kayıtlarında, kale dizdarlarının malikânelerinde ve Amasya ulemasının biyografilerinde sürer.

Küpderesi Kazısı ve Elma Ağacı Mozaiği

Kazının başlıca yayını Esra Keskin'in 2017 tarihli makalesidir. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın izniyle, Amasya Müzesi Müdürü Celal Özdemir'in başkanlığında ve Keskin'in bilimsel danışmanlığında 17 Haziran 2013'te başlayan çalışma, on bir işçiyle yirmi dokuz gün sürdü ve 15 Temmuz'da sona erdi. Önce kaçak kazı çukurunu da içine alan sondajlar açıldı, bunlar genişletildikçe kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı bir yapının üç mekânı ile mezarlar ortaya çıktı.

Birinci mekân 7,57 metre uzunluğunda, 4,15 metre genişliğindedir. Zemini mozaikli dikdörtgen bölümün güneyinde, ondan 0,47 metre aşağıda, kare tuğlalarla döşeli yarım daire biçimli bir eksedra bulunur; Keskin, döşemesi kalın pişmiş toprak levhalardan olan bu nişin suyla ilgili bir işe yaramış olabileceğini düşünür. Duvarlar iki santim kalınlığında kırmızı sıvayla kaplıdır ve yer yer 2,35 metre yüksekliğe kadar ayaktadır. Mozaiğin üstünden çökmüş tonoz parçaları, çatı kiremitleri ve kalın harçlı bir dolgu kaldırılmış, zemin büyük ölçüde sağlam olarak ele geçmiştir.

Mozaik yaklaşık bir santimküp boyutunda siyah, krem, beyaz, yeşil, kırmızı ve sarı taşlarla döşenmiştir. Dıştan içe doğru önce dalga kıvrımlı ve sarmaşık dallı iki bordür gelir, bunların içinde birbirine düğümlenen dairelerden oluşan 126 santim çaplı büyük bir halka yer alır. Merkezdeki 64 santimlik madalyonda dört elmalı bir ağaç işlenmiştir: elmaların ikisi yaprakların arasında, ikisi ağırlığından sarkar gibi gösterilmiş, bir yanları sarı, öbür yanları kırmızı taşlarla hacim kazanmıştır. Ağacın dibinde otlar arasında dolaşan üç kekliğin gagaları ve ayakları kırmızı, kanat ve kuyrukları siyahtır. Madalyonun altındaki bölüm kaçak kazıda bozulmuş, dağılan taşlar toplanıp çukurdan çıkan toprak elenerek ayıklanmıştır.

Keskin yapının iki evresi olduğunu öne sürer. Çevreleyen daire örgüsünün birebir benzeri Zeugma mozaiklerinde, öteki motiflerin benzerleri Gaziantep ve Hatay'da bulunduğundan ilk evreyi milattan sonra 2. ve 3. yüzyıla tarihler. Birinci mekânın doğu duvarında, yapının ekseninden güneye kaymış küçük bir niş sonradan açılmıştır; Keskin bunu bir apsis olarak yorumlar ve yapının bu bölümünün 4. ya da 5. yüzyılda küçük bir kilise veya şapele dönüştürülmüş olabileceğini yazar. Elma ağacı ile kekliklerin bölgeye özgü bir beğeniyi yansıttığını, bunun da yörede çalışan yerel bir mozaik atölyesine işaret ettiğini düşünür. Yapıda birkaç seramik kırığından başka buluntu çıkmaması, kiremitlerin altındaki kalın kum tabakası ve arazinin eğimi ona yapının bir sel felaketine uğramış olabileceğini de düşündürür.

Fahreddîn Cevherî'nin Çiftliği

Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya emirliğinin 757 (1356) yılındaki karışıklıklarını anlatırken defterdar Hâce Fahreddîn Muhammed Cevherî'nin, Amasya'da kendisi için yaptırdığı türbenin giderlerine "Yavru çiftliği"ni ve öteki mülklerini vakfettiğini yazar. Yasar başka bir yerde, bir âlimin biyografisinde, Fahreddîn Cevherî vakfiyesinin 747'de düzenlendiğini söyler; iki tarih arasındaki on yıllık fark eserde açıklanmaz. Türbe, Yasar'ın türbeler listesinde Ok Meydanı yakınındaki mezarlıkta, dört duvardan ibaret bir yapı olarak geçer.

Çiftliğin köyle bağı on altıncı yüzyıl kayıtlarında açıkça görülür. Murat Alandağlı'nın hurufat kayıtları üzerine çalışmasına göre Geldiklanâbâd'daki Yavri köyünün mâlikânesinin yarısı "Fahreddin Cevherî Vakfı"na ayrılmıştır; Evkâf-ı Rûm defteri de aynı yarı hisseyi Fahreddin Cevherî Türbesi'ne ait gösterir. 1530 muhasebe defterinin yayımlanmış dizininde de köy aynı biçimde, "Yavri k., Geldiklan-âbâd n.: 362" diye kayıtlıdır. Ad bugünkü yazımdan bir harfle ayrılsa da nahiye ve vakıf bağı, kaydın bu köye ait olduğunu gösterir.

Dizdarların Malikânesi

Köyün gelirinin bir bölümü sonraki yüzyıllarda Amasya kalesinin dizdarlarına gitmiştir. Yasar, yukarı kale dizdarı Osman Ağazâde el-Hâc Hüseyin Ağa'nın oğlu Dizdârzâde el-Hâc Ahmed Ağa'nın tımar sahiplerinden olduğunu, "Maramul ve Yavru malikâneleri ile" uzun süre kale dizdarlığı yaptığını anlatır. Ahmed Ağa 1171'de (1757-58) görevi oğlu Mahmûd Ağa'ya bırakıp aşağı şehre indi, meclis-i âyan üyesi oldu ve 1180 (1766) başında öldü. Yasar'ın aktardığı daha eski bir kayıtta dizdar zeametinin Moramul ile Yağmur köylerinin öşründen alındığı yazılıdır; Yavru'nun bu düzene ne zaman katıldığını kaynak belirtmez.

Yavrulu Süleyman Efendi

Kaynaklarda köyle birlikte anılan tek âlim el-Hâc Süleyman Efendi'dir. Yasar onu "Amasya'nın batı tarafında bulunan Yavru köyünden" Ali bin Abdullah'ın oğlu olarak tanıtır. Zamanının tanınmış hocaları Cum'a Efendi ile Müfessir Ahmed Efendi'den okuyup öğrenimini tamamlamış, yıllarca ders vermiş, Amasya medreselerinde müderrislik etmiştir. Emekliye ayrıldıktan sonra Sultan Bayezid Camii'nin vaizi ve muhaddisi oldu ve 995 (1587) dolaylarında öldü. Yasar onu fakih, olgun ve dinin buyruklarına sıkı sıkıya bağlı bir âlim olarak niteler; oğlu Alâeddîn Ali Efendi de ilim yolunu seçmiştir.

Bugün

Köyün içme suyu 2002'de kurulan, kaynaktan beslenen ve terfiyle çalışan bir şebekeden gelir; 2023 çevre raporu yıllık ortalama çekimi 3.084 metreküp olarak verir ve suyu yeterli sayar. Nüfus, Merkez köylerinin çoğunun tersine son on sekiz yılda azalmamıştır: 2007'de 57 olan sayı 2015'te 71'e çıkmış, sonraki yıllarda 60 ile 71 arasında gidip gelmiş, 2024'te 74'e ulaşmıştır. 2025 sonunda Yavru'da 38 erkek ve 35 kadın, toplam 73 kişi kayıtlıydı.

Kronoloji

MS 2.-3. yüzyıl: Küpderesi'ndeki mozaikli villanın ilk evresi.

MS 4.-5. yüzyıl: Yapının bir bölümünün küçük bir kilise ya da şapele dönüştürülmüş olabileceği evre.

757 (1356): Defterdar Fahreddîn Muhammed Cevherî, Yavru çiftliğini türbesine vakfeder; Yasar başka bir yerde vakfiyeyi 747'ye tarihler.

1530: 387 numaralı defterin dizininde Geldiklan-âbâd nahiyesinde Yavri köyü.

995 (1587) dolayı: Yavrulu el-Hâc Süleyman Efendi ölür.

1171 (1757-58): Maramul ve Yavru malikâneleri sahibi dizdar Ahmed Ağa görevini oğluna bırakır.

2013: Küpderesi'nde kurtarma kazısı yapılır, Elma Ağacı Mozaiği ortaya çıkarılır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar