Amirdovlat Amasyatsi (Ermenice Ամիրդովլաթ Ամասիացի; kaynaklarda Amirdovlat Amasiats'i, Amirdovlat of Amasia), XV. yüzyılda yaşamış Ermeni hekim ve yazardır. Bıraktığı on kadar eser anatomiden klinik tıbba, ilaç bilgisinden zehirbilime uzanır ve hepsi Ermenicedir. Bunlar arasında en tanınmışı, bitki, hayvan ve maden kaynaklı ilaçları birkaç dilde adlarıyla sıralayan büyük ilaç sözlüğü Angitats Anpet'tir. Yazar adını eserlerinde "Amasyalı" nisbesiyle imzalar; kitaplarının çoğunu İstanbul'da ve Filibe'de yazmış olsa da ömrünün sonunda Amasya'ya dönmüş, eserlerinden birinin nüshası onun için Amasya'da istinsah edilmiştir.

Amasya'da 1420-1425 yılları arasında doğdu; babasının adı Eghia (İlyas) olarak geçer. Gençliğinde uzun yolculuklar yaptı; Gueriguian'a göre 1451'de Mehmed II'nin hizmetine girdi ve İstanbul'un fethinden sonra bu şehre yerleşti. Saray çevresinde başcerrah ve sultan danışman hekimi unvanları taşıdı, özel hekimliğini de sürdürdü. Fatih'in ölümünden sonra, 1483 ile 1492 arasında bir tarihte, Şehzade Ahmed'in daveti üzerine Amasya'ya döndü ve 8 Aralık 1496'da öldü; ölüm yeri bazı kaynaklarda Bursa, bazılarında Amasya olarak verilir. Hayatı ve kaynaklardaki tartışmalar Amirdovlat Amasyatsi biyografisinde ayrıntısıyla anlatılmıştır.

Eserleri

Amirdovlat bütün eserlerini klasik Eski Ermenice (grabar) yerine dönemin konuşma diline yakın Orta Ermenice ile yazdı ve bu sayede kitapları âlimlerin yanında öğrencilere ve sıradan okurlara da hitap etti. Eserlerin adları, tarihleri ve nüshaları kaynaklarda birbirini tutmaz. Amirdovlat'ın eserlerini sistemli biçimde ele alan John L. Gueriguian, 1987'deki çalışmasında bu karışıklığın ancak Erivan, İstanbul, Kudüs, Londra, Paris, Venedik ve Viyana'daki yazmaların doğrudan incelenmesiyle giderilebileceğini söyler. Aşağıdaki sıra, Gueriguian'ın yazılış tarihine göre verdiği listeyi esas alır. Türkçe adlar Ermenice ve İngilizce adların bizim çevirimizdir; Türkçede yerleşmiş bir adlandırma yoktur.

Tıp İlmi (Usumn Bzhshkutyan)

1459'da İstanbul'da yazılan ilk eseridir. İnsan anatomisini, sağlığın korunmasını (hıfzıssıhha), hastalık bilgisini ve ilaç bilgisini ele alır. Yazarın kendi eliyle yazdığı nüsha Erivan'daki Matenadaran'da 8871 numaralı yazmanın içinde, iki başka eserle birlikte korunur. Kitap, İstanbul Ermeni topluluğunun önde gelenlerinden olduğu anlaşılan Şadibek oğlu Vard'a ithaf edilmiştir. Gueriguian, araştırmacıların çoğunun bu eseri dönemin tıp bilgisinin ciddi ama özgünlüğü sınırlı bir derlemesi saydığını kaydeder. Buna rağmen Matenadaran'daki nüshaların sayımı, yüzyıllar boyunca Amirdovlat'ın en çok istinsah edilen ve kullanılan kitabının bu olduğunu gösterir.

Birinci Akrabadin

Yine 1459'da İstanbul'da yazılmış bir ilaç formülleri kitabıdır (Ermenice Akhrapatin; Arapça akrâbâzîn kelimesinden). Encyclopaedia Iranica onu ilaçların ve organlar üzerindeki etkilerinin ayrıntılı bir tarifi olarak tanıtır. Gueriguian'a göre eserin tarihî önemi, eski Ermeni tıp metinlerinden büyük parçaları aktarması, bunları hatalı bulduğu yerlerde düzeltip formül kitabı düzenine yerleştirmesidir. Yazarın ikinci bir akrabadini de bulunduğu ve yazma katalogları ikisini çoğu zaman ayırmadığı için, nüshaların hangisine ait olduğu doğrudan incelenmeden söylenemez.

Tıbbın Yararları (Ogut Bzhshkutyan)

1466-1469 yılları arasında Filibe'de (bugünkü Plovdiv) yazılan bu eser, Amirdovlat'ın klinik başyapıtı sayılır. Tıp İlmi'nin genişletilmiş ve düzeltilmiş bir biçimidir. Önce anatomi ve fizyolojiye ayrılmış bir bölüm gelir, ardından hastalıkların belirtileri, sebepleri ve tedavileri baştan başlayıp vücudun aşağısına doğru inen bir sırayla anlatılır, en sonda zührevi hastalıklar ve deri hastalıkları yer alır. Gueriguian, yirmi kadar başlığın göz hastalıklarına, on beş kadar bölümün kulak-burun-boğaz hastalıklarına ayrıldığını, kadın hastalıkları ve doğum bölümünde rahmin gebelik ve doğumdaki işlevinin, adet bozukluklarının ve kısırlığın sebeplerinin ele alındığını belirtir. Mani, hezeyan, melankoli, depresyon, uykusuzluk ve sara gibi ruhsal hastalıklar da kitapta yer alır. Yazılış yeri, Mehmed II'nin Arnavutluk seferleri sırasında Filibe ve Edirne'de kaldığı yıllara denk gelir; Gueriguian, Amirdovlat'ın bu yıllarda sultanla birlikte bulunmuş olabileceğini düşünür. Eseri S. Malkhasyants 1940'ta Erivan'da yayımlamıştır.

Küçük Sözlükler ve El Kitapları

Büyük eserlerin yanında, çoğunun içeriği az bilinen birkaç küçük kitap vardır:

  • Bütün Hastalıkların Adları ve Açıklamaları (Bar ew Patmutiwn Meknats Amenayn Tsavots), İstanbul 1459. Gueriguian bu eser hakkında bilgi bulamadığını yazar.
  • Alfabetik Hastalıklar Sözlüğü, Filibe 1468. Adına rağmen yirmi altı sayfalık bir ilaç adları sözlüğüdür.
  • Hastalığın Teşhisi ya da Galen Sözlüğü, Filibe 1468. Galen'in Yunanca tıp terimlerinin Ermeniceye aktarılmasıdır. Kolofonunda yazar kendini "değersiz ve faydasız hekim Amirdovlat" diye anar ve eserin 22 Ocak 1468'de bitirildiğini kaydeder.
  • Tablo Sözlük (Aghyusakerp Bararan), Filibe 1469. Tıbbın Yararları'na genellikle eklenen çok kısa, tablo biçiminde bir tıp sözlüğü.
  • Halk Kitabı (Girk Ramkakan), muhtemelen Filibe 1474. Kolofonu "Tacik dilinden" Ermeniceye çevrildiğini söyler; bunun Türkçe mi Arapça mı olduğu anlaşılamaz. Kimi araştırmacılar onu astroloji, kimileri geomansi kitabı sayar.
  • Hastaların, Hayat ve Ölümün Belirtileri Üzerine (Vasn Nshanants Hivandin), İstanbul 1474. Yazarın öğrencilerine kan alma, küçük ameliyatlar ve bazı acil müdahaleleri öğretmek için yazdığı kısa bir el kitabıdır. Başlıkta kendini "başcerrah ve göz hekimi" (çarahpaşı) olarak tanıtır. Tek nüshası bilinir.

İkinci Akrabadin

1481'de İstanbul'da yazılan ikinci formül kitabı, Gueriguian'a göre Maimonides'in (Musa bin Meymun) akrâbâzîninin eleştirel bir tercümesidir: yazar yaklaşık 2600 maddeyi düzeltip çevirmiş, kendinden bin kadar madde eklemiştir. Kitap üç kısımdır. Birincisi reçeteler, bileşik ilaçların hazırlanışı ve dayanıklılığı gibi eczacılık bilgilerini, ikincisi pek çok ilacın adını, etkisini ve kullanımını verir, üçüncüsü Ermenice, Rumca, Frenkçe ve Farsça bir ilaç sözlüğüdür. Bitki toplayıcılarına bitkinin hangi kısmının yılın hangi döneminde toplanacağını, nasıl kurutulup hangi kaplarda saklanacağını anlatan talimatlar bu kitaptadır.

Angitats Anpet

Adı ve türü: Ermenice Angitats Anpet ("Cahile Yararsız"), basit ilaçların ada göre ve kusurlu bir alfabe sırasıyla dizildiği ansiklopedik bir ilaç sözlüğüdür. Yazar adı şöyle açıklar: cahil bundan yararlanamayacağı için kitaba bu ad verilmiştir. Bu ad bir kibir taşımaz; aynı girişte yazar kendini "günahkâr, faydasız ve akılsız hekim Amasyalı Amirdovlat" diye anar ve kitabı "tercüme ettiğini" söyler. Gueriguian, o çağda "tercüme" kelimesinin okuma, karşılaştırma, düzeltme, düzenleme ve geliştirme işlerinin hepsini kapsadığını hatırlatır.

Yazılış tarihi ve yeri: Gueriguian'a göre eserin girişi, kitabın 1482'de İstanbul'da bitirildiğini gösterir; çalışma 1478'de başlamıştır. Biyografide aktarıldığı gibi başka kaynaklar bitiş için 1492'yi de verir.

İçeriği: Kitap, mineral, bitki ve hayvan kaynaklı ilaçlara ait 3700'den fazla madde adı içerir ve her birinin etkisini, kullanımını ve zehirliliğini anlatır. Arap tıbbına, onun üzerinden de Yunan tıbbına dayanır; Ermeni ve yabancı hekimlere sık sık gönderme yapar. Encyclopaedia Iranica eseri altı dilli, Farsçayı da içeren ansiklopedik bir sözlük olarak tanımlar; Gueriguian ise bitki adlarının Arapça, Ermenice, Frenkçe, Rumca, Latince, Farsça ya da Türkçe olarak verildiğini söyler. Gueriguian bu bitkilerden 540 kadarını bugünkü bilimsel adlarıyla tespit ettiğini, bunların en az dörtte üçünün Afrika, Asya ve Avrupa'da hâlâ ilaç olarak kullanıldığını yazar. Iranica'ya göre yazar ilaç kaynağı olarak daha çok yabani bitkileri yeğler; ağrı kesici ve uyku getirici olarak safran, adamotu ve haşhaşı önerir, ilaç yapımında hayvan organlarını ve mineralleri, özellikle sofra tuzunu kullanır, karın ve bağırsak hastalıkları ile kansızlıkta demirli karışımlar, cilt hastalıklarında kükürt merhemi tavsiye eder.

Kitabın maddeleri, yazarın sahada çalışan bir gözlemci olduğunu gösterir. Bir bitki için "Rumların ülkesinde, Makedonya'da, İstanbul'un çevresinde ve Karadeniz kıyılarında yetişir; ben onu İstanbul'un kırlarında buldum" der. Bir başka maddede, kendinden önceki bir yazarın acı dediği bir meyvenin hafif tatlı olduğunu söyleyerek "Bu böyle değildir" diye ekler. Sarımsak maddesinde diş ağrısına, sirkeyle karıştırılınca mantar hastalığına, bite ve bağırsak kurtlarına iyi geldiğini, buna karşılık gözü zayıflatıp baş ağrısı yaptığını ve zararının sirkeyle giderildiğini yazar. Baldıran (Conium maculatum) için ise uyuşturduğunu, uyku getirdiğini ve ustaların bu bitkiden yenmemesi gerektiğini, çünkü insanı delirtip öldürdüğünü söylediklerini kaydeder. Gueriguian bu gözlemlerin çoğunun bugünkü bilgilerle uyuştuğunu gösterir.

Nüshaları ve neşirleri: Biyografide aktarıldığına göre bilinen en eski nüsha 1490'da Sivas'ta, Amirdovlat'ın siparişi üzerine yazılmıştır ve British Library'dedir; Erivan'daki Matenadaran'da ve Venedik, Viyana ve Paris kütüphanelerinde başka nüshaları vardır. Gueriguian'ın Matenadaran nüshaları üzerinden yaptığı sayım, eserin XIX. yüzyılın sonuna kadar Ermeni hekimlerince istinsah edilip kullanıldığını gösterir. Eser K. Basmadjian tarafından Viyana'da yayımlanmıştır; yayın yılı Iranica'da 1926, Gueriguian'da 1927 olarak geçer.

Yaptırdığı İstinsahlar ve Çeviriler

Amirdovlat kendi kitaplarının yanında başkalarının eserlerini de çoğalttırdı. 1480 tarihli bir kolofon, bir kitabın "gece gündüz durmadan ilmî konularla uğraşan büyük âlim Amirdovlat'ın emriyle" istinsah edildiğini söyler. Rahip Martiros'un aktardığı bir kayda göre Mehmed II'nin Bayburt'u yaktığı 1473 seferinden İstanbul'a getirilen değerli bir Mezmurlar kitabını hekim Amirdovlat "esaretten kurtarmıştır". Gueriguian bu olayı, hekimin sultanın huzuruna çıkıp değerli bir yazmayı satılmaktan kurtaracak kadar ona yakın olduğunun işareti sayar. Bir başka kolofon onun Arapça ve Farsçadan Ermeniceye pek çok eser çevirdiğini söyler.

Eserlerinde Amasya

Amirdovlat'ın eserlerinin hiçbirinin Amasya'da yazıldığı bilinmez; bilinen yazılış yerleri İstanbul ve Filibe'dir. Şehrin adı onun metinlerinde her şeyden önce bir imza olarak görünür: "Amasiatsi", yani Amasyalı. Kitaplarının hepsinde bu nisbeyi taşıması, ömrünün büyük kısmını başka şehirlerde geçirmiş bir yazarın kendini hâlâ doğduğu şehirle tanımladığını gösterir. Kendi kitaplarından birinin kolofonu da onun "önce Amasya şehrinde yaşadığını, sonra İstanbul'a gittiğini" söyler.

Amasya ile en somut bağ ise bir istinsah kaydıdır. Erivan Matenadaran'ında 1921 numarada kayıtlı, felsefi yazılar ve şerhler içeren yazma, Amirdovlat'ın siparişiyle Antreas adlı bir rahip tarafından Amasya'da yazılmıştır. Kolofonun Gueriguian'ın İngilizce çevirisinden kısaltılarak aktarılan içeriği şöyledir: Antreas kendini alçak gönüllü sözlerle andıktan sonra kitabın, felsefi eserlere büyük ilgi duyan ve Arapça ile Farsçadan pek çok eseri Ermeniceye çeviren hekim Hoca Amirdovlat'ın isteğiyle bitirildiğini söyler. Hekimin Müslümanların hükümdarı katında itibar gördüğünü, önce Amasya şehrinde yaşadığını, Fatih'in çağrısıyla İstanbul'a gittiğini, hükümdarın ölümünden sonra onun torunu Sultan Ahmed'in kendisini çağırıp yetiştiği şehir olan Amasya'ya getirdiğini ve büyük bir sevgiyle karşıladığını anlatır. Kitabın tam bu sırada, hekimin zevki için istinsah edildiğini ve tarihin 1492 olduğunu kaydeder.

Bu kolofon, Amirdovlat'ın Amasya'ya dönüşünü bildiren en eski kayıttır ve dönüşün 1483 ile 1492 arasına düştüğünü gösterir. Gueriguian, kolofonda hekime verilen "Hoca" unvanının o dönemde Müslüman hocalara ya da yüksek saray görevlilerine verildiğini hatırlatarak, onun Amasya'da hâlâ ünlü ve saygın bir kişi olduğunu söyler. Hekimin Amasya'da ne kadar kaldığı ve orada ne yaptığı konusunda kayıtların sessiz kaldığını da ekler. Kolofonun Ermenice aslına erişemediğimiz için burada özgün metin veremiyoruz; aktarılan içerik Gueriguian'ın çevirisine dayanır.

Eserlerinin bilinen en eski nüshalarının Sivas'ta ve sonraki yüzyılda Merzifon'da yazılmış olması da, Amirdovlat'ın kitaplarının doğduğu bölgenin Ermeni hekimleri arasında yaşamaya devam ettiğini düşündürür. Merzifon nüshasının tarihi ve sipariş edeni biyografide anlatılmıştır.

Etkisi ve Kaynaklarda Değerlendirilmesi

Amirdovlat'ın eserleri, Matenadaran'daki nüshaların yüzyıllara göre dağılımından anlaşıldığı kadarıyla, XIX. yüzyılın sonuna kadar Ermeni hekimleri tarafından kullanılmıştır. En çok istinsah edilenler en büyük eserleri olmamıştır: ilk kitabı Tıp İlmi ile Angitats Anpet ve küçük sözlükler, klinik başyapıtı sayılan Tıbbın Yararları'ndan daha yaygın dolaşmıştır.

Gueriguian, onun yalnız Ermenice yazmasını yazarın kendi sözüyle açıklar: ilaçlar konusunda Ermeniler arasında bir boşluk bulunduğunu ve bu yüzden yabancılara muhtaç olduklarını söyleyen Amirdovlat bu bağımlılığı kırmak istemiştir. Gueriguian bu tercihin dört yüzyılı aşkın bir süre karşılık bulduğunu, ama hekimin önemini Ermeni çevresinin dışında görünmez kıldığını da belirtir. Aynı yüzyılda Amasya'dan çıkan Sabuncuoğlu Şerefeddin'in Türkçe tercihi de benzer bir kaygıya dayanır; iki hekimin birbirini tanıdığına dair bir belge ise yoktur. Sabuncuoğlu'nun eserleri için Sabuncuoğlu Şerefeddin: Yazar ve Eserleri yazısına bakılabilir.

Gueriguian'ın değerlendirmesine göre Amirdovlat ne bir halk bilgisi derleyicisi ne de basit bir deneyciydir. İlacı besinden ve zehirden ayıran tanımı ("insan besine hükmeder, ilaç ise insana hükmeder"), bir ilacın aynı anda yalnız tek bir hastalıkta denenmesi gerektiği yolundaki ilkesi ve kırlangıcın gözünü bir otla ovmasından ilaç bilgisi çıkarması gibi hayvan gözlemlerine verdiği önem, onu Gueriguian'ın deyişiyle "modern öncesi tıbbın önemli bir bilimsel figürü" yapar. Encyclopaedia Iranica da Angitats Anpet'i yazarının açık ara en önemli başarısı sayar. Gueriguian yazısını, bu eserlerde bilimsel, tarihî ve filolojik bakımdan yeniden keşfedilecek çok şey bulunduğu tahminiyle bitirir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar