Mustafa Cezar (1920-2009), Amasya doğumlu tarihçi ve sanat tarihçisidir. Öğretmen okulundan başlayıp İstanbul'daki Güzel Sanatlar Akademisi'nin profesörlüğüne uzanan meslek hayatı boyunca makale, bildiri ve kitap olarak 160'ı aşkın yayın yaptı. Kitapları üç alanda toplanır: geniş okur kitlesine yönelik Osmanlı tarihleri, arşiv belgelerine dayanan toplum ve kurum tarihi incelemeleri ve Osmanlı şehirciliği ile sanatının Batı'ya açılışı üzerine çalışmalar. Eserleri telif hakkı altında olduğundan bu sayfada yalnız künyeleri, içerikleri ve kısa alıntılar verilmiştir. Hayatı Mustafa Cezar: Amasya'dan Çıkıp Osmanlı Tarihini Yazan Hoca yazısında ayrıntısıyla anlatılmıştır.

Hayatı

Cezar 1920'de Amasya'da doğdu. 1938'de Sivas Öğretmen Okulu'nu bitirip ilkokul öğretmenliğine başladı, ardından Gazi Eğitim Enstitüsü'nü bitirerek Dörtyol, Yalova ve İstanbul Fındıklı ortaokullarında tarih öğretmeni ve müdür olarak çalıştı. 1959'da Güzel Sanatlar Akademisi'ne öğretmen olarak getirildi; Türk Tarihi, Türk Sanat Tarihi ve Devrim Tarihi okuttu, 1962-1970 arasında akademinin müdür muavinliğini yaptı. 1969'da doçent, 1978'de profesör oldu. Akademi Mimar Sinan Üniversitesi'ne dönüştükten sonra Fen-Edebiyat Fakültesi'nde başkanlığını yaptığı Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü'nden 1987'de emekli oldu, ama 2002'ye kadar ders vermeyi sürdürdü. 3 Aralık 2009'da İstanbul'da öldü.

Eserleri

İlk araştırma yazısı 1948'de, ilk kitabı 1949'da yayımlandı. 1949 tarihli ilk kitapları Tarih I, Tarih II ve Tarih III adlarını taşır ve adlarından okul düzeyinde tarih kitapları oldukları anlaşılır; içerikleri bu çalışmada görülememiştir. Kitap hâlindeki başlıca eserleri yayın sırasıyla şunlardır:

Özlü Osmanlı Tarihi (1956)

Osmanlı tarihini kısa ve derli toplu bir anlatıyla veren bir el kitabıdır. Ertesi yıl yayımlanmaya başlayacak geniş Osmanlı tarihinin habercisi sayılabilir; ayrıntılı bir tanıtımına ulaşılamamıştır.

Mufassal Osmanlı Tarihi (1957-1960)

Resimli-Haritalı Mufassal Osmanlı Tarihi, ilk baskısı İstanbul'da İskit Yayınevi'nden dört cilt hâlinde çıkan, geniş okur kitlesine yönelik ayrıntılı bir Osmanlı tarihidir. Türklerin anavatanı ve göçlerinden başlar, Müslüman Türk devletlerini ve Osmanlıların kökenini işledikten sonra padişah padişah ilerler; Cezar'ın yazdığı dört cilt I. Mustafa'dan II. Mustafa'ya uzanan dönemle kapanır. Padişah anlatılarının arasına kurumları, unvanları, silahları, yapıları ve gündelik hayatı anlatan numaralı "İlaveler" serpiştirilmiştir; bu ilave metinlerin yazarları Mithat Sertoğlu ve Mustafa Cezar'dır. Eser 2011'de ve altı cilt hâlinde 2021'de Türk Tarih Kurumu tarafından yeniden basılmış, bu baskılarda beşinci ve altıncı ciltler Mithat Sertoğlu'nun kaleminden çıkmıştır.

Osmanlı Devrinde İstanbul Yapılarında Tahribat Yapan Yangınlar ve Tabii Afetler (1963)

Güzel Sanatlar Akademisi Türk San'atı Tarihi Enstitüsü yayınlarının ilk sayısı olarak çıkan bu inceleme, Osmanlı devrinde İstanbul'da çıkan yangınların ve doğal afetlerin yapılara verdiği zararı yazma kaynaklara ve arşiv belgelerine dayanarak sıralar. Cezar girişte İstanbul'un afetlerden çok yangınlardan çektiğini ve bunun başlıca sebebinin ahşap yapının esas tutulması olduğunu belirtir; yangın teşkilatını ve yangınların toplumsal etkilerini ayrı bir çalışmaya bırakarak yalnız yapılardaki tahribatı izler. Kitabın sanat tarihi bakımından değeri, birçok eserin ilk biçiminin yangın ve depremlerle nasıl değiştiğini belgelemesindedir.

Osmanlı Tarihinde Levendler (1965)

İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi Yayınları'nın 28. kitabı olarak çıkan, beş yüz sayfayı aşan ve belge ekleriyle desteklenen bir toplum tarihi incelemesidir. Cezar, vakanüvislerin halka bağlı sosyal ve iktisadi meseleleri ancak binlerce sayfa arasına serpiştirilmiş kısa kayıtlar hâlinde bıraktığını, levend ve sekbanların ise mühimme defterleri ile şer'iyye sicillerinde sıkça geçtiği hâlde hiçbir Osmanlı tarihçisince derli toplu anlatılmadığını belirterek işe başlar. Kitabın ana fikri, levend hareketinin on altıncı yüzyılın ikinci yarısında tımar düzenine dayanan köy ekonomisinin bozulmasıyla doğan bir buhranın ifadesi olduğudur. Başıboş levendler, devlet adamlarının kapısında tutulan kapılı levendler, savaşta toplanan mîrî levendler ve deniz levendleri ayrı bölümlerde incelenir. Yazar kitabını konuyu tümüyle aydınlatan bir eser olarak sunmaz, sonraki araştırmalar için bir temel olarak tanımlar.

Sanatta Batıya Açılış ve Osman Hamdi (1971)

Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları Sanat Dizisi'nin 8. kitabı olarak İstanbul'da XVI + 660 sayfa olarak yayımlanmıştır ve yedi yıllık bir çalışmanın ürünüdür. Başlangıçta iki ayrı eser olarak tasarlanan iki bölümden oluşur. Birinci bölüm Lale Devri'nden III. Selim'in Nizâm-ı Cedîd'ine uzanan yenilik çabalarını, Osmanlı mimarisine barok ve rokokoyla giren, ampir üslubuyla süren Batı etkisini, hassa mimarlarını, sarayda çalışan Batılı ressamları, ilk resim sergisini, tiyatro ve müzik alanındaki girişimleri inceler; yazar burada Batılılaşmanın toplumun kendisinden doğmadığı, devleti yıkılmaktan kurtarma amacıyla yönetici kadronun eliyle yürütüldüğü görüşünü savunur. İkinci bölüm Osman Hamdi'nin hayatına, müzeciliğine, kazılara, ressamlığına ve Sanayi-i Nefise Mektebi'nin kuruluşuna ayrılmıştır. Kitapta Osman Hamdi'nin seksen tablosunun büyük boy renkli röprodüksiyonu, kırk iki siyah-beyaz röprodüksiyon ve desen, yetmiş bir belge metni ve otuz üç belge fotokopisi yer alır. Cezar kitabı 1995'te genişletilmiş ikinci baskıyla yeniden yayımladı.

Osman Hamdi Üzerine Öteki Yayınlar (1967, 1987)

Cezar'ın Osman Hamdi üzerine ilk yayını, 1967'de akademiye bağlı müzede düzenlediği resim sergisi için hazırladığı Osman Hamdi Bey adlı broşürdür. 1987'de Müzeci ve Ressam Osman Hamdi Bey adıyla yayımlanan çalışması, aynı yıl Mimar Sinan Üniversitesi'nde açılan Osman Hamdi resim sergisiyle bağlantılıdır; sergi kataloğunun sunuş metni de Cezar'ındır. 2004'te Osman Hamdi'nin ölüm yıldönümünde yaptığı ve kitabın arşivde nasıl yazıldığını anlattığı konuşma, ertesi yıl üniversitenin Osman Hamdi Bey sergisi kataloğunda basılmıştır.

Hun Sanatı Üzerine (1974) ve Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık (1977)

Bu iki çalışma, Cezar'ın ilgisinin Osmanlı'dan önceki Türk sanatına ve Orta Asya şehirciliğine uzandığını gösterir. İkincisi, kendi uzmanlık alanı olan şehir ve mimarlık tarihini Anadolu öncesi Türk topluluklarına doğru genişletir. İçeriklerine dair ayrıntılı bir tanıtıma ulaşılamamıştır.

Tipik Yapılarıyla Osmanlı Şehirciliğinde Çarşı ve Klasik Dönem İmar Sistemi (1983, 1985)

Cezar'ın kent tarihi alanındaki en kapsamlı eseridir. Önce Ahmet Edip Uysal'ın çevirisiyle Typical Commercial Buildings of the Ottoman Classical Period and the Ottoman Construction System adıyla 1983'te Türkiye İş Bankası yayınları arasında İngilizce çıktı ve 1985'te International Journal of Middle East Studies'te Walter B. Denny tarafından tanıtıldı. Türkçesi 1985'te Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları'nın 9. kitabı olarak basıldı. Kitapta Anadolu ve Balkan çarşıları, arastalar, hanlar ve bedestenler planları ve fotoğraflarıyla tek tek ele alınır; klasik dönem Osmanlı imar sisteminin işleyişi de incelenir.

100. Yılda Güzel Sanatlar Akademisi'nden Mimar Sinan Üniversitesi'ne (1983)

Cezar'ın kırk yılı aşkın süre çalıştığı kurumun yüzüncü yıl kitabıdır ve 1883'te Sanayi-i Nefise Mektebi adıyla kurulan akademinin üniversiteye dönüşmesine kadarki tarihini anlatır. 1968'de akademinin kuruluş günü için yayımladığı küçük tarihçenin genişlemiş bir devamı sayılabilir.

XIX. Yüzyıl Beyoğlusu (1991)

Akbank'ın kültür yayınları arasında İngilizce özetiyle, renkli haritalar ve resimlerle 476 sayfa olarak basılan bu kitap, İstanbul'un modernleşen semti Beyoğlu'nun on dokuzuncu yüzyıldaki tarihini, toplum hayatını ve mimarisini işler.

Osmanlı Başkenti İstanbul (2002)

Erol Kerim Aksoy Vakfı tarafından yayımlanan son büyük kitabıdır. Şehrin nüfusunu ve nüfus politikalarını, seyyahların anlattıklarını, su yollarını, yangınları, törenleri ve imar düzenini ele alır; yok olmuş yapılara dair envanter niteliğinde kayıtlar da içerir. Yangınlar bölümü, kırk yıl önceki ilk araştırmasının konusuna bir dönüş gibidir. 2002'deki bir tanıtım yazısı kitabı İstanbul'un Osmanlı devri üzerine yazılmış en derli toplu tarih olarak niteler.

Eserlerinde Amasya

Cezar'ın Amasya'ya ayrı bir kitap ya da makale ayırdığına dair bir bilgiye ulaşılamamıştır, ama doğduğu şehir üç büyük eserinde Osmanlı tarihinin ve şehirciliğinin bir parçası olarak görünür. Mufassal Osmanlı Tarihi'nin içindekiler listesinde "Lala Yörgüç Paşa'nın Amasya Çevresindeki Faaliyetleri", "Şehzade Ahmed'in Amasya'ya Girmesi", "Yavuz Selim'in Kış Mevsimini Amasya'da Geçirmesi", "Amasya Muahedesi" ve "Bayezid'in Amasya'ya Gitmek İstememesi" başlıkları yer alır. Böylece Yörgüç Paşa'dan Şehzade Bayezid'e kadar şehrin Osmanlı siyasetindeki ağırlığı, onun en yaygın okunan kitabında ayrı alt başlıklarla okura ulaşır.

Osmanlı Tarihinde Levendler'de Amasya, ücretli asker toplamanın ilk örneğiyle birlikte anılır. Cezar, devletin askerî düzeni dışında özel bir adla ücretli asker toplayan en eski örneğin, Amasya sancakbeyi Şehzade Ahmed'in kardeşi Selim'le taht mücadelesi sırasında topladığı ve "yevmlü" adını verdiği askerler olduğu sonucuna varır ve bunu Bursa kadısının 1512 tarihli bir arzına dayandırır. Kanuni'nin Şehzade Mustafa'nın idamından sonra Amasya'da konaklamasını anlatırken Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın Amasya Tarihi'ne başvurur; medreselerden yetişip iş bulamayan suhtelerin konusunu işlerken de bir dipnotta, 1861'de şehri gezen Georges Perrot'ya göre yirmi beş bin nüfuslu Amasya'da on sekiz medresede iki bin talebe okuduğunu aktarır.

Çarşı kitabında ise Amasya bedesteni planı ve kapı fotoğrafıyla yer alır. Cezar yapıyı "halen hayli harap durumda" bir bina olarak tanıtır ve mütevazı ölçülü, sade bedestenler grubuna koyar; kapı üstündeki kitabeye göre bedesten 888 (1483) yılında Kapıağası Hüseyin Ağa tarafından yaptırılmıştır. Aynı kitapta, erken Osmanlı ibadet yapılarının kitabe ve vakfiyelerde nasıl adlandırıldığını gösteren bir dipnotta Amasya'dan üç örnek verilir: cami ve tekke diye anılan Yakup Paşa (Pir İlyas), kitabesinde ve vakfiyesinde imaret diye geçen Bayezid Paşa ve kitabesinde yine imaret denen Yörgüç Paşa camileri. Bu satırların hiçbiri doğduğu şehre duygusal bir göndermeyle yazılmamıştır; Amasya, anlattığı Osmanlı tarihinin ve şehirciliğinin olağan bir parçası olarak sahneye çıkar.

Etkisi ve Kaynaklarda Değerlendirilmesi

Türk Tarih Kurumu'nun Belleten dergisindeki tanıtım, Sanatta Batıya Açılış ve Osman Hamdi'yi, o güne kadar birbirini tekrarlayan bir iki yazının ötesinde yeterince tanınmayan Osman Hamdi'nin hayatına, çok yönlü kişiliğine ve sanatına ışık tutan, onun yakın tarihin kültür hayatındaki yerini belirleyen önemli bir eser olarak değerlendirir. Bir biyografik ansiklopedi de kitabı, Türk sanatının Batılılaşma sürecini inceleyenler için temel kaynak sayar. Öğrencisi ve meslektaşı Semra Germaner, kitabın arşiv belgelerine dayalı çok temel bir eser olduğunu ve bölümde arşiv çalışmasına verilen önemin onu izleyerek yerleştiğini söyler.

Osmanlı Tarihinde Levendler, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Celâlî İsyanları", "Levent" ve "Sekban" maddelerinin kaynakçalarında yer alarak konunun temel çalışmalarından biri olarak kalmıştır. Çarşı kitabının İngilizce baskısı uluslararası literatüre de girmiştir. Cezar'ın vefatının ertesi günü, kuruluşuna destek verdiği ve Yüksek Danışma Kurulu'nda bulunduğu ÇEKÜL Vakfı onu, kitapları, makaleleri, yetiştirdiği bilim insanları ve koruma kurullarındaki görevleriyle tarihî ve kültürel mirasın korunmasına katkı sağlamış bir sanat tarihçisi olarak andı. Mufassal Osmanlı Tarihi'nin 2011 ve 2021 baskıları ise eserin, ilk yayımından altmış yıl sonra hâlâ okunduğunu gösterir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Kitaplar

  • Mustafa Cezar, Osmanlı Devrinde İstanbul Yapılarında Tahribat Yapan Yangınlar ve Tabii Afetler, İstanbul: Güzel Sanatlar Akademisi Türk San'atı Tarihi Enstitüsü, 1963, s. 3-5. https://hdl.handle.net/20.500.14124/9644
  • Mustafa Cezar, Osmanlı Tarihinde Levendler, İstanbul: İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi Yayınları 28, 1965, s. V-VIII, 31-32, 96, 106, 198, 529. https://hdl.handle.net/20.500.14124/9337
  • Mustafa Cezar, Tipik Yapılarıyla Osmanlı Şehirciliğinde Çarşı ve Klasik Dönem İmar Sistemi, İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Yayını 9, 1985, s. 51, 289-290, 413. https://hdl.handle.net/20.500.14124/6436
  • Mustafa Cezar, "Sanatta Batıya Açılış ve Osman Hamdi Kitabı Üzerine" (24 Şubat 2004 tarihli konuşma), Aydın Ayan (haz.), MSGSÜ İstanbul Resim ve Heykel Müzesi Koleksiyonu'ndan Osman Hamdi Bey Sergisi, İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2005, s. 9-15. https://hdl.handle.net/20.500.14124/9377
  • Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, c. 25, "Mustafa Cezar" maddesi.
  • Banu Mahir (ed.), Semra Germaner Armağanı, İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2014. https://hdl.handle.net/20.500.14124/10019

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar