AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Ağa-Çavuşzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 155 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalıdır. Înepazar nâhiyesinde hân ve hamâmı olan Mehmed Çavuş’un mahdûmudur. Pederinin vefâtında ze’âmetine mutasarrıf olup dergâh-ı âlî çavuşları silkine girdi. Hidemât ile devr-i bilâd ederek müteferrika başı, ba’dehû tersâne emîni oldu.

1031 senesi recebinde hâdis olan İkinci Sultân Osmân’ın hal’ ve şehâdetinde münzevî olup 1032’de evkâf-ı Sultâniyye tevliyetiyle Amasya’ya gönderildi. 1036’da vefât [491] etdi. Oğulları Sun’ullah, Abdüllatîf Ağalar olup kerîmesi Emîne Hanım’dır. Dâmâdı Bâkî Paşazâde Rıdvân Paşa’dır.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. İnepazar nahiyesinde hanı ve hamamı bulunan Mehmed Çavuş'un oğludur. Babasının ölümü üzerine onun zeametine (büyük dirlik) sahip oldu ve Divan-ı Hümayun çavuşları arasına girdi. Çeşitli hizmetlerle yer yer dolaşarak müteferrikabaşı, ardından tersane emini oldu.

1031 yılı Receb ayında [Mayıs 1622] meydana gelen II. Sultan Osman'ın tahttan indirilmesi ve şehit edilmesi olayında köşesine çekildi; 1032 [1622-23] yılında padişah vakıflarının mütevelliliğiyle Amasya'ya gönderildi. 1036 [1626-27] yılında öldü. Oğulları Sun'ullah ve Abdüllatîf Ağalar, kızı Emîne Hanım'dır. Damadı Bâkî Paşazâde Rıdvân Paşa'dır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • ze'âmet: yıllık geliri yirmi bin akçeden fazla olan dirlik
  • dergâh-ı âlî çavuşları: divanda haber ve emir taşıyan saray çavuşları
  • silk: sınıf, zümre
  • müteferrika başı: sarayda seçkin hizmetlilerden oluşan müteferrikaların âmiri
  • tersâne emîni: tersanenin mali işlerini yöneten görevli
  • hal': tahttan indirme
  • münzevî: kenara çekilmiş
  • tevliyet: vakıf yöneticiliği, mütevellilik

İnepazar ve "Çavuş Hanı"

İnepazar, bugün Amasya Merkez ilçesine bağlı Ezinepazar beldesidir. Amasya-Tokat yolu üzerinde, şehre 35 kilometre uzaklıktaki Ezinepazar Hanı, Alâeddin Keykubad'ın eşi Mahperi Hatun'a mal edilen Selçuklu yapılarındandır. Özgün kitabesi kaybolduğu için yapım tarihi kesin değildir; Mahperi Hatun'un öteki hanlarına bakılarak 1238-1246 arasına yerleştirilir. Yapı yerel olarak "İne Pazar" ve "Çavuş Hanı" adlarıyla da anılır. Ahmet Aslan'ın aktardığına göre kapının üstündeki onarım kitabesi, hanın 1650 yılında Mehmed Çavuş'un bağışlarıyla onarıldığını bildirir; bu onarımda yapı doğuya doğru genişletilmiştir. Han son olarak 2007'de Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce onarılmıştır.

Bu kayıt Hüsameddin'in "İnepazar'da hanı ve hamamı olan Mehmed Çavuş" ifadesini doğrular gibidir ve "Çavuş Hanı" adının bu aileden geldiğini düşündürür. Ancak bir tarih güçlüğü vardır: Bu maddenin sahibinin babası Mehmed Çavuş, oğlu zeametini devraldığına göre 1622'den önce ölmüştür. Kitabedeki 1650 tarihi ya ailenin aynı adı taşıyan sonraki bir üyesine işaret etmekte ya da tarihin okunuşunda bir sorun bulunmaktadır. Kitabenin özgün metni görülemediği için bu nokta açık kalmaktadır.

Aynı Aileden Bir Başka Ahmed Ağa

Hüsameddin aynı ciltte, birkaç sayfa sonra, "Ahmed Ağa-Çavuşzâde" başlığıyla ikinci bir kişiyi anlatır: İnepazar'da hanı ve hamamı olan Efteli Mehmed Çavuş'un oğlu Mustafa Ağa'nın oğlu Ahmed Ağa. Bu ikinci Ahmed Ağa, Ladikli Tayyar Mehmed Paşa'nın maiyetinde Bağdat savaşında öne çıkmış, 1065'te çavuşbaşı olmuş ve 1068 başlarında gözden düşmüş olarak ölmüştür; ailesine "Eftelioğlu" da denirmiş. İki maddedeki baba adı ve İnepazar'daki han ile hamam aynı olduğuna göre, burada anlatılan Ahmed Ağa ile Mustafa Ağa'nın kardeş, ikinci Ahmed Ağa'nın da bu maddenin sahibinin yeğeni olması kuvvetle muhtemeldir.

1622 Olayı

Metinde geçen "Sultan Osman'ın hal' ve şehâdeti", 8 Receb 1031'de (19 Mayıs 1622) başlayan ve genç padişahın ertesi gün Yedikule'de boğdurulmasıyla sonuçlanan ayaklanmadır. Ahmed Ağa'nın bu olaydan sonra neden kenara çekildiğini Hüsameddin açıklamaz. Damadı Bâkî Paşazâde Rıdvân Paşa'nın kimliğine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Kitaplar

6. Cilt içindekiler