Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 126 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU
[396] Amasya ulemâsından mu’allim-i Sultânî Hatîp Kâsım Efendi’nin birâderi olup Mevlânâ Ya’kûb Çelebi bin Ahmed Çelebi bin Mehmed Bey bin Ebûbekir Bey bin Emîr el-Hâc Ali Bey’in mahdûmudur. Halfet Gâzi evlâdından olup ba’de’t-tahsîl kibâr-ı ulemâ ve kudâtdan oldu.
Birâderinin vefâtı üzerine Halfet Gâzi evkâfına mütevellî olduğu hâlde 905 hudûdunda vefât etdi. Mahdûmu Abdullah Efendi de kibâr-ı ulemâ ve kudâtdandır. Yeğeni Hatîb Kâsımzâde Mevlânâ Muhyiddîn Mehmed Efendi de kibâr-ı fuzalâdandır.
Amasya âlimlerinden, Sultan'ın hocası Hatîb Kâsım Efendi'nin kardeşidir. Emîr el-Hâc Ali Bey oğlu Ebûbekir Bey oğlu Mehmed Bey oğlu Ahmed Çelebi oğlu Mevlânâ Ya'kûb Çelebi'nin oğludur. Halfet Gâzi'nin soyundandır; öğrenimini tamamladıktan sonra büyük âlimlerden ve kadılardan oldu.
Kardeşinin ölümü üzerine Halfet Gâzi vakıflarının mütevellisi oldu ve bu görevdeyken 905 [1499-1500] yılı dolaylarında öldü. Oğlu Abdullah Efendi de büyük âlimlerden ve kadılardandır. Yeğeni Hatîb Kâsımzâde Mevlânâ Muhyiddîn Mehmed Efendi de büyük âlimlerdendir.
Hüsameddin'in Şemseddîn Ahmed Çelebi için verdiği şecere, başka bir kaynakta, yeğeni Muhyiddîn Mehmed Efendi'nin künyesinde birebir tekrarlanır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki maddeye göre Muhyiddîn Mehmed Efendi'nin künyesi "Hatîb Kâsım Efendi b. Yakûb Efendi b. Ahmed Efendi b. Mehmed Efendi b. Ebubekr b. el-Hâc Emir Ali" şeklindedir. Böylece Şemseddîn Ahmed Çelebi ile Hatîb Kâsım'ın aynı babanın, Ya'kûb Çelebi'nin oğulları olduğu ve ailenin dört kuşak geriye, el-Hâc Emîr Ali'ye kadar izlendiği iki ayrı kaynakla desteklenmiş olur.
Ailenin en tanınmış ismi, Şemseddîn Ahmed'in kardeşi Hatîb Kâsım Efendi'dir. Hüsameddin onu "mu'allim-i Sultânî" diye anar; Hatîb Kâsım, Şehzade Bayezid'in Amasya'daki hocalarından biriydi. Ünlü hattat Şeyh Hamdullah'ın da dinî ilimlerle dil ve edebiyat bilgisini Hatîb Kâsım Efendi'den öğrendiği bilinir. Hüsameddin'in Şehzade Ahmed maddesinde verdiği bilgiye göre Hatîb Kâsım, 889 [1484] yılında bu kez Şehzade Ahmed'in hocası olmuş ve 894 [1488-89] yılında ölmüştür. Şemseddîn Ahmed'in "kardeşinin ölümü üzerine" Halfet Gâzi vakıflarının mütevelliliğini üstlenmesi bu tarihten sonra olmalıdır.
Maddenin sonunda anılan yeğen Muhyiddîn Mehmed Efendi, Hatîbzâde ya da İbnü'l-Hatîb adıyla tanınan önemli bir âlimdir. 27 Şâban 864'te [17 Haziran 1460] Amasya'da doğmuş, Bursa, İstanbul ve Edirne'deki büyük medreselerde müderrislik yapmış, II. Bayezid döneminde babası gibi o da Şehzade Ahmed'in hocalığını üstlenmiştir. Yavuz Sultan Selim onu Ayasofya civarında yaptırdığı medreseye müderris tayin etmiş, sonra Sahn-ı Semân medreselerinden birine getirmiştir. 2 Zilkade 940'ta [15 Mayıs 1534] ölmüş, cenaze namazını Kemalpaşazâde kıldırmış, Eyüp'e gömülmüştür.
Ailenin bağlandığı Halfet Gâzi (doğru okunuşuyla Halîfet Gazi, halk arasında Hilfet Gazi), Dânişmendli emirlerinden olup beyliğin ortadan kalkmasından sonra Selçukluların hizmetine girmiş, I. Alâeddin Keykubad zamanında 619 [1222] yılında Amasya valiliğine getirilmiştir. 1232'de Gürcülere karşı yapılan bir seferde şehit düşmüş ve Amasya'daki türbesine gömülmüştür. Kitabesine göre 606 [1209-10] yılında yapılan medresesinin 622 [1225] tarihli vakfiyesi günümüze ulaşmıştır. Medrese ve türbe bugün il merkezindedir; yapı topluluğu kimi kaynaklarda Şamice Mahallesi Torumtay Sokağı'nda, kimilerinde Gökmedrese Mahallesi'nde gösterilir. Medresenin güney duvarı ile doğu bölümü kısmen ayaktadır, sekizgen gövdeli iki katlı türbe ise korunmuştur.
Hüsameddin, Şemseddîn Ahmed ailesini Halfet Gâzi'nin soyundan sayar ve vakfın mütevelliliğinin bu ailede kaldığını gösterir. Bu soy bağına dair başka kaynaklarda bir bilgiye rastlanmadı. Şemseddîn Ahmed Çelebi'nin kendisi ve oğlu Abdullah Efendi hakkında da başka kaynaklarda bilgi bulunamadı.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Kitaplar