Esbak Amasya Müftüsü Canikli el-Hâc Mehmed Efendi bin Derviş Mustafa Efendi bin el-Hâc Ali Efendi bin Ahmed Efendi bin Kadı Keyvan Efendi’nin mahdûmudur. Pederinden ve Sipâhi el-Hâc Hâfız Ömer Efendi’den ikmâl-i tahsîl ederek mücâz ve ders-i âm oldu.
Pederinin zaman-ı fetevâsında müsevvid ve emînü’l-fetvâ ve irtihâlinde Hızır Paşa müderrisi oldu. Mu’ahharan meclis-i de’âvâ âzası olduğu halde 1267’de bilâ-veled vefât etdi. Gâyet fakîh, Arabîyede mâhir, ilm-i ferâ’izde üstâd, halûk, afîf, zâhid bir zât idi. Birâderi el-Hâc Mehmed Hilmi Efendi Amasya Müftüsü ve diğer birâderi el-Hâc Hâfız Ali Efendi de Taşköprü Müftüsü oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Eski Amasya Müftüsü Canikli Hacı Mehmed Efendi'nin oğludur; Mehmed Efendi, Derviş Mustafa Efendi'nin oğlu, o da Hacı Ali Efendi'nin oğlu, o da Ahmed Efendi'nin oğlu, o da Kadı Keyvan Efendi'nin oğludur. Babasından ve Sipahi Hacı Hâfız Ömer Efendi'den öğrenimini tamamlayarak icazet aldı ve halka açık ders verdi.
Babasının fetva verdiği dönemde müsevvid ve fetva emini, babasının ölümünde Hızır Paşa müderrisi oldu. Sonraları davalar meclisi üyesi iken 1267 [1850-51]'de çocuksuz olarak öldü. Son derece fakih, Arapçada usta, miras hukuku ilminde üstat, yumuşak huylu, iffetli, zâhid bir kimseydi. Kardeşi Hacı Mehmed Hilmi Efendi Amasya Müftüsü, öbür kardeşi Hacı Hâfız Ali Efendi de Taşköprü Müftüsü oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- esbak: eski, önceki
- mücâz: icazet verilmiş, öğretme yetkisi alınmış
- ders-i âm: camilerde halka açık ders verme yetkisi olan müderrisin unvanı
- zaman-ı fetevâ: fetva verme dönemi
- müsevvid: müsvedde yazan, taslak hazırlayan; burada müftünün yanında fetva yazımında çalışan yardımcı anlamında anlaşılıyor
- emînü'l-fetvâ: fetva emini; fetva işlerine bakan görevli
- irtihâl: ölüm
- mu'ahharan: sonradan
- bilâ-veled: çocuksuz
- fakîh: İslam hukuku âlimi
- ilm-i ferâ'iz: miras paylaşımı hukuku
- halûk, afîf, zâhid: yumuşak huylu, iffetli, dünya zevklerinden uzak duran
Bir Müftü Ailesi
Bu maddedeki aile, Amasya'da babadan oğullara geçen bir ilim ve fetva çizgisi gösterir. Ahmed Efendi'nin babası Amasya müftüsü Canikli Hacı Mehmed Efendi'dir; kitabın başka maddelerinde bu zat bazı kişilerin hocası olarak anılır. Ahmed Efendi'nin kardeşlerinden biri Amasya müftüsü, öbürü Taşköprü müftüsü olmuştur. Soy zincirinin en başında Kadı Keyvan Efendi anılır; atanın kadı unvanıyla geçmesi, ailenin ilmiye mesleğiyle bağının eskiliğine işaret eder. Ahmed Efendi çocuksuz öldüğü için soy kardeşleri üzerinden sürmüştür. Babanın müftülüğü sırasında oğlunun müsevvid ve fetva emini olması, fetva makamında ailenin içinden yetişmenin olağan sayıldığını gösterir; bu yorum metnin çizdiği tabloya dayanır, başka bir kaynakla doğrulanmamıştır.
Hızır Paşa Medresesi
Hüsameddin, Ahmed Efendi'nin babasının ölümünde Hızır Paşa müderrisi olduğunu yazar. Amasya'da Hızır Paşa soyundan gelen Mehmed Paşa, II. Bayezid'in veziri ve Şehzade Ahmed'in lalasıydı (ö. 900/1495); onun yaptırdığı cami Yeşilırmak yakınındaki Mehmed Paşa Mahallesi'ndedir ve inşası 891 yılı Muharreminde (Ocak 1486) tamamlanmıştır. Camiye bağlı türbenin önündeki mezarlardan ilki Mehmed Paşa'nın babası Hızır Paşa'ya aittir. Hızır Paşa Medresesi'nin 19. yüzyıldaki durumu ve Ahmed Efendi'nin müderrisliği hakkında bakılan kaynaklarda bilgi bulunamadı. Amasya'da kırkın üzerinde medrese bulunduğu ve müderrislerin bölgenin eğitim hayatında önemli bir yer tuttuğu bilinmektedir.
Başka Kaynaklarda
Canikli Mehmed Efendi'nin müftülüğü, Taşköprü ve Amasya'daki müftülükler ve Ahmed Efendi'nin kendisi hakkında Hüsameddin dışında bir kayda rastlanmadı. Davalar meclisi üyeliği için Çarşambalı Ahmed Efendi maddesindeki nota bakılabilir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 229–229. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar