İzniklidir. “Binbaşızâde” demekle meşhûrdur. 1024 senesi rebîülâhirinin evâilinde Amasya sancağı beyi olup geldi. Seydî Beyzâde Mustafa Bey, mahkemeye mürâcaat etmişdi. Bilmuhâkeme Gonca Beyzâde Ahmed Bey’in uhdesinden tevliyet ref‘ edilip Hızır ve Mehmed paşalar evkâfına ikinci defa mütevellî oldu.
Şa’bânda Mirlivâ Ali Bey, Alaybeyi Mustafa Bey’le Amasya sancağını devir ve teftişe, zuhûr eden ba’zı eşkıyâyı tâkibe gidip muhassıl-ı emvâl Gevüklü Kara Mehmed Ağa Amasya mütesellimi oldu.
Zilka’dede kâ’im-makâm-ı sadr-ı âlî Gürcü Mehmed Paşa’nın kethüdâsı ve sâbık Amasya mütesellimi Abdülfettah Ağa vefât eylediğinden Amasya’da kâin yirmi iki bin akçe tımârından on bin akçesi, çavuşân-ı dergâh-ı âli silkine idhâl edilen oğlu Mehmed Ağa’ya verildi.
1025 senesi muharreminin on beşinde Hoca Sultân Tekkesi Mütevellisi Rus Hamza Ağa tevliyetten azl edilip mütevelli-i sâbık tekke şeyhi [29] Pîr Mehmed Efendi yine mütevellî oldu. Yirmi üçünde evkâf-ı sultânîye tevliyeti de kapıcılardan Amasyalı Eyüb Ağa bin Abdurrahman Ağa’ya verildi.
Mirlivâ Ali Bey, Revân Harbi’ne me’mûren Amasya askeriyle gidip kethüdâyeri Köse Mehmed Ağa Amasya mütesellimi oldu. Köse Mehmed Ağa, şedîd ve pek cesur adam olduğundan ne a‘yâna, ne de eşkıyâya göz açtırmadı.
Zilhiccede Birinci Sultân Ahmed’in imâmı Horpeşteli Mustafa Efendi’nin vefâtına binâen hüsn-i savt ü edâsıyla, ilm ü ittikâsıyla İstanbul’da iştihâr eden Amasyalı Şeyhü’l-kurrâ Babazâde Evliyâ Mehmed Efendi imâm-ı sultânî oldu.
Zilhicce evâilinde Amasya müftüsü Dursunzâde Mehmed Efendi Hâtuniye-i Tokat müderrisi olup Tokat’a gönderildiğinden yerine Amasya ulemâsından Yörgüç Paşa müderrisi Kadızâde Abdülkerim Efendi Amasya müftüsü ve Sultâniyye müderrisi oldu.
1026 senesi gurre-i muharreminde Zâralızâde Ca’fer Efendi Amasya kadısı olup müddet-i örfiyyesini ikmâl eden kadı-i sâbık Abdülvehhâb Efendi’ye Mehmed Paşa Medresesi verildi. Saferinde Amasya sancağı Bozok Beyi Mehmed Bey’e tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
İzniklidir. "Binbaşızâde" diye ünlüdür. 1024 [1615-16] yılı Rebîülâhir ayının başlarında Amasya sancağı beyi olarak geldi. Seydî Beyzâde Mustafa Bey mahkemeye başvurmuştu. Mahkeme sonucunda tevliyet Gonca Beyzâde Ahmed Bey'in elinden alındı ve Mustafa Bey ikinci kez Hızır ve Mehmed paşalar vakfına mütevelli oldu.
Şa'bân ayında Mirliva Ali Bey, Alaybeyi Mustafa Bey'le birlikte Amasya sancağını devir ve denetlemek, ortaya çıkan bazı eşkıyayı takip etmek için gitti; mal tahsildarı Gevüklü Kara Mehmed Ağa Amasya mütesellimi oldu.
Zilkade ayında sadrazam kaymakamı Gürcü Mehmed Paşa'nın kâhyası ve önceki Amasya mütesellimi Abdülfettah Ağa öldüğünden, Amasya'daki yirmi iki bin akçelik tımarından on bin akçesi, dergâh-ı âlî çavuşları zümresine alınan oğlu Mehmed Ağa'ya verildi.
1025 [1616-17] yılı Muharrem ayının on beşinde Hoca Sultân Tekkesi Mütevellisi Rus Hamza Ağa tevliyetten alındı; önceki mütevelli, tekke şeyhi Pîr Mehmed Efendi yine mütevelli oldu. Yirmi üçünde sultanî vakıfların tevliyeti de kapıcılardan Amasyalı Eyüb Ağa bin Abdurrahman Ağa'ya verildi.
Mirliva Ali Bey, Revan Harbi'ne görevli olarak Amasya askeriyle gidince, kethüdâyeri Köse Mehmed Ağa Amasya mütesellimi oldu. Köse Mehmed Ağa sert ve çok cesur bir adam olduğundan ne ayana ne de eşkıyaya göz açtırmadı.
Zilhicce ayında, Birinci Sultan Ahmed'in imamı Horpeşteli Mustafa Efendi'nin ölümü üzerine, güzel sesi ve okuyuşu, ilmi ve takvasıyla İstanbul'da ün kazanan Amasyalı Şeyhü'l-kurrâ (kâriler şeyhi) Babazâde Evliyâ Mehmed Efendi padişah imamı oldu.
Zilhicce ayının başlarında Amasya müftüsü Dursunzâde Mehmed Efendi Hâtuniye müderrisi olarak Tokat'a gönderildiğinden, yerine Amasya âlimlerinden Yörgüç Paşa müderrisi Kadızâde Abdülkerim Efendi Amasya müftüsü ve Sultaniye müderrisi oldu.
1026 [1617-18] yılı Muharrem ayının ilk günü Zâralızâde Ca'fer Efendi Amasya kadısı oldu; görev süresini tamamlayan önceki kadı Abdülvehhâb Efendi'ye Mehmed Paşa Medresesi verildi. Safer ayında Amasya sancağı Bozok Beyi Mehmed Bey'e verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- bilmuhâkeme: mahkeme yoluyla, yargılama sonucunda
- devir ve teftiş: sancağı dolaşıp denetleme
- ref‘ edilmek: kaldırılmak, elinden alınmak
- çavuşân-ı dergâh-ı âlî silki: saray çavuşları zümresi
- idhâl: katma, dahil etme
- müddet-i örfiyye: kadılık görevi için kabul edilen süre
- imâm-ı sultânî: padişahın özel imamı
- şeyhü'l-kurrâ: Kur'an okuyucularının (kâriler) başı
- hüsn-i savt ü edâ: güzel ses ve güzel okuyuş
- ilm ü ittikâ: ilim ve takva, Allah'a karşı sakınma
- müderris: medrese hocası
Revan Harbi ve Amasya Askeri
Maddede Mirliva Ali Bey'in Amasya askeriyle Revan'a gitmesi, 1616 seferidir. Sadrazam Öküz Mehmed Paşa ordusuyla Nisan 1615'te Üsküdar'a geçmiş, kışı Halep'te geçirmiş, Nisan 1616'da buradan hareket edip Anadolu, Rumeli, Diyarbekir ve Erzurum askerlerinin katılımıyla büyüyen ordusuyla Erzurum-Kars yoluyla Eylül 1616'da Revan önüne ulaşmıştır. Elli beş gün süren kuşatma, ağır top gibi araçların taşınmaması, yeniçeri ağası Muslu Ağa ile Tekeli Mehmed Paşa'nın ölümü gibi nedenlerle sonuç vermemiş, Kasım 1616'da sadrazam azledilmiştir. Hüsameddin'in kısa anlatısındaki "Revan Harbi"ne gidiş, bu uzun seferin Amasya'ya yansıyan kısmıdır; sonucuna dair bir ayrıntıyı bu maddede vermez.
Hoca Sultân Tekkesi'nde Tevliyet Değişiklikleri
Hoca Sultân Tekkesi'nin tevliyeti bu iki madde boyunca üç kez el değiştirir: Pîr Mehmed Efendi, Rus Hamza Ağa, yeniden Pîr Mehmed Efendi. Tekke üzerine yapılan bir çalışma yalnızca 1608'de Rasul Efendi'nin yerine Pîr Mehmed Efendi'nin getirildiğini yazar; sonraki değişikliklere başka bir kaynakta rastlanmadı. Bu yüzden bu ayrıntı yalnızca Hüsameddin'in aktardığı kayıtlara dayanır ve Ahkâm Defterleri ya da mahkeme sicilleri gibi belgelerle sınanmamıştır.
Müftü ve Kadı Atamalarının Hızı
Bu kısa maddede Amasya'da bir yıl içinde müftülük ve kadılık görevlerinin birkaç kez el değiştirdiği görülür. Müftülük Dursunzâde Mehmed Efendi'den, "Yörgüç Paşa müderrisi" Kadızâde Abdülkerim Efendi'ye geçer. Yörgüç Paşa Camii ile birlikte yaptırılan medrese bugüne ulaşmamıştır; camisi ve türbesi ise ayaktadır. Mehmed Paşa Medresesi'nin eski kadı Abdülvehhâb Efendi'ye verilmesi ise, kadılığı bırakanların müderrisliğe geçmesinin yaygın olduğunu düşündürür; bu ise bir çıkarımdır, doğrudan bir kaynak bulunamamıştır. Babazâde Evliyâ Mehmed Efendi hakkında Hüsameddin dışında bir kaynakta bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 545–546. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- "Mehmed Paşa, Damad", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-pasa-damad
- "Yörgüç Paşa Camii", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/yorguc-pasa-camii
- Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", AKADEMİAR Akademik İslam Araştırmaları Dergisi, sayı 5, Aralık 2018, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/606666
- "Mehmed Paşa Külliyesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-pasa-kulliyesi