Amasyalıdır. Esbak Çavuşbaşı Hacı Beyzâde Mehmed Bey’in oğludur. [126] 1068 senesi zilka’desinin gurresinde Abaza Paşa tarafından Amasya beyi olup Kadızâde Muslî Ağa’yı Amasya mütesellimliğinde ibkâ etdi.
Fakat Muslî Ağa, basîretkâr bir zât olduğundan Amasya sancağını devlet nâmına idâre ederek Köprülü taraftarlarını kendisinden memnun ediyor, Mirlivâ Ali Bey’i de kullanıyordu.
Bu sene vaktiyle imâret şeyhi olan Genceli Veli Bey⁶⁵⁵ ile esbak sipâhiler ağası Cebecizâde Ali Ağa vefât etdi. Sâbık kethüdâ-yı sadâret Amasyalı Salih Ağa, İbşirli Mehmed Ağa, sâbık mektûbî-i sadâret Hayreddînzâde Mehmed Efendi İstanbul’a gitdi.
1069 senesi gurre-i muharreminde Abdülfettâh Efendi’nin yerine meşâhir-i kudâttan Tokatlı Ahmed Efendi Amasya kadısı olup vusûlüne kadar nüvvâbdan Osmân Efendi’yi Amasya nâibi tâyin ederek gönderdi. Kadı Ahmed Efendi, hâlis Abazalı bir adamdı.
Köprülü Mehmed Paşa, Abaza’nın isyânını haber almışdı. Yanova Kalesi’nin fethinden sonra dördüncü Sultân Mehmed’in daveti üzerine dönüp muharreminin on dördüncü günü Edirne’ye ve yirmi ikisinde Sultân Mehmed’le beraber İstanbul’a geldi.
Saferin on altısında Şâm Eyâleti’ni Silistre Beylerbeyi Köprülü Kadri Paşa’ya tevcîh edib Tayyar Paşazâde Ahmed Paşa’yı azletdi. Ali Bey’i Amasya’da ibkâ ve takrîr edib Canikli Mehmed Paşa’nın kethüdâ-yı [127] sadâreti olan Bayburd’lu Ahmed Ağa’yı rebîülevvelde Amasya mütesellimi nasb edib gönderdi.
Çünkü Abaza Hasan Paşa’nın cem‘iyet-i bâgiyyesi, pek müthişdi. Serdâr Murtezâ Paşa’nın ordusunu bozduğundan isyân ve istikbârı artmışdı. Köprülü Mehmed Paşa, bu cemiyet-i bâgiyeyi tedâbir-i siyâsiye ile dağıtıp imhâ etmeye çalışıyordu.
Bu esnada Amasya’nın a‘yân ve müteneffizânı iki taraf olmuşdu. Birinci fırka Köprülü taraftarı, ikincisi Abaza taraftarı idi. Abazalıların işe yarayanları Abaza ordusuna gidip fiilen yardım ediyorlardı. Köprülü taraftarları da Köprülü hesabına çalışıyorlardı. Kazâlar da aynı halde idi.
Amasya’da Köprülü taraftarları şunlardı: Şehir kethüdâsı Seyyid Ahmed Ağa, sâbık mütesellim Muslî Ağa, Saçlı Emîr Ömer Ağa, mütesellim-i esbak Sefer Ağa, meşhûr sipâhi Sevincerli Ömer Ağa, buna “Peçelioğlu” denirdi.
Ulemâdan Hacı Efendizâde Ömer Efendi, mahdûmu İbrâhim Efendi, Müftü Yeğenzâde Mehmed Efendi, Yağmur Köylüzâde İsmâil Efendi, Uzun Müderris Mehmed Efendi, Yeğenzâde Ebussu’ûd Efendi, Şeyhzâde Abdülcelîl Efendi.
Zâdegândan Hacı Paşazâde Abdülkerim Bey, Derviş Beyzâde Hüseyin Bey, Kadızâde Hasan Bey, Yörgüç Paşazâde Mustafa Bey, Seydî Beyzâde Kurd Mehmed Bey. [128]
Abazalıların başında Kadı Tokatlı Ahmed Efendi, nâibi Osmân Efendi, müftü-i esbak Hızır Efendi, Damâd Osmân Efendi, esbak arpa emîni Osmân Efendi, açıktan Abaza taraftarlığı yapıyorlar, Köprülü Paşa’nın zulüm ve gadrinden bahsediyorlardı. Bunların avenesi çoktu.
Abaza Paşa aleyhine serdâr olan Murtezâ, Şam Vâlisi Kadrî, Anadolu Vâlisi Konakçı Ali paşaların tedâbîr-i hakîmânesiyle rebîülâhirde Abaza’nın cemiyeti uyuşduruldu. Aflarını mübşir fermânın vürûduna kadar Halep’te ikâmetleri tasvîb edildi. Bu esnada Amasya sancağı sâbık Rum Sivas Beylerbeyi⁶⁵⁶ Mustafa Paşa’ya tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Önceki çavuşbaşı Hacı Beyzâde Mehmed Bey'in oğludur. 1068 [1658] yılı Zilkade ayının ilk günü Abaza Paşa tarafından Amasya beyi yapıldı ve Kadızâde Muslî Ağa'yı Amasya mütesellimliğinde bıraktı.
Fakat Muslî Ağa ileriyi gören bir kişi olduğundan Amasya sancağını devlet adına yönetiyor, Köprülü taraftarlarını kendisinden memnun ediyor, Mirliva Ali Bey'i de kendi amacına göre kullanıyordu.
Bu yıl, bir zamanlar imaret şeyhi olan Genceli Veli Bey ile önceki sipahiler ağası Cebecizâde Ali Ağa vefat etti. Önceki sadâret kethüdâsı Amasyalı Salih Ağa, İbşirli Mehmed Ağa ve önceki sadâret mektûbcusu Hayreddînzâde Mehmed Efendi İstanbul'a gitti.
1069 [1658] yılı Muharrem ayının ilk günü Abdülfettâh Efendi'nin yerine tanınmış kadılardan Tokatlı Ahmed Efendi Amasya kadısı oldu; kendisi gelinceye kadar nâiplerden Osmân Efendi'yi Amasya nâibi tayin ederek gönderdi. Kadı Ahmed Efendi koyu bir Abaza taraftarı idi.
Köprülü Mehmed Paşa Abaza'nın isyanını haber almıştı. Yanova Kalesi'nin fethinden sonra Dördüncü Sultan Mehmed'in çağrısı üzerine dönüp Muharrem'in on dördüncü günü Edirne'ye, yirmi ikisinde Sultan Mehmed'le birlikte İstanbul'a geldi.
Safer'in on altısında Şam eyaletini Silistre Beylerbeyi Köprülü Kadri Paşa'ya verip Tayyar Paşazâde Ahmed Paşa'yı azletti. Ali Bey'i Amasya'da bırakıp görevini onayladı ve Canikli Mehmed Paşa'nın sadâret kethüdâsı olan Bayburtlu Ahmed Ağa'yı Rebîülevvel ayında Amasya mütesellimi atayıp gönderdi.
Çünkü Abaza Hasan Paşa'nın asi topluluğu çok korkunçtu. Serdar Murtezâ Paşa'nın ordusunu bozduğundan isyanı ve kibri artmıştı. Köprülü Mehmed Paşa bu asi topluluğu siyasi tedbirlerle dağıtıp yok etmeye çalışıyordu.
Bu sırada Amasya'nın ileri gelenleri ve nüfuzlu kişileri iki tarafa ayrılmıştı. Birinci grup Köprülü taraftarı, ikincisi Abaza taraftarı idi. Abazacıların işe yarayanları Abaza ordusuna gidip fiilen yardım ediyorlardı. Köprülü taraftarları da Köprülü hesabına çalışıyorlardı. Kazalar da aynı durumdaydı.
Amasya'daki Köprülü taraftarları şunlardı: Şehir kethüdâsı Seyyid Ahmed Ağa, önceki mütesellim Muslî Ağa, Saçlı Emîr Ömer Ağa, önceki mütesellim Sefer Ağa ve tanınmış sipahi Sevincerli Ömer Ağa; buna "Peçelioğlu" denirdi.
Âlimlerden Hacı Efendizâde Ömer Efendi, oğlu İbrâhim Efendi, Müftü Yeğenzâde Mehmed Efendi, Yağmur Köylüzâde İsmâil Efendi, Uzun Müderris Mehmed Efendi, Yeğenzâde Ebussu'ûd Efendi ve Şeyhzâde Abdülcelîl Efendi.
Soylu ailelerden Hacı Paşazâde Abdülkerîm Bey, Derviş Beyzâde Hüseyin Bey, Kadızâde Hasan Bey, Yörgüç Paşazâde Mustafa Bey ve Seydî Beyzâde Kurd Mehmed Bey.
Abazacıların başında Kadı Tokatlı Ahmed Efendi, nâibi Osmân Efendi, önceki müftü Hızır Efendi, Damad Osmân Efendi ve önceki arpa emini Osmân Efendi vardı; açıktan Abaza taraftarlığı yapıyor, Köprülü Paşa'nın zulmünden ve haksızlıklarından söz ediyorlardı. Bunların yandaşları çoktu.
Abaza Paşa'nın üzerine serdar olan Murtezâ Paşa, Şam Valisi Kadrî Paşa ve Anadolu Valisi Konakçı Ali Paşa'nın akıllıca tedbirleriyle Rebîülâhir ayında Abaza'nın topluluğu oyalanıp yatıştırıldı. Aflarını müjdeleyen ferman gelinceye kadar Halep'te kalmaları uygun görüldü. Bu sırada Amasya sancağı önceki Rum (Sivas) Beylerbeyi Mustafa Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ibkâ: görevinde bırakma
- basîretkâr: ileriyi gören, sağduyulu
- nüvvâb: nâipler, kadı vekilleri
- ibkâ ve takrîr: görevde bırakıp onaylama
- cem'iyet-i bâgiyye: asi topluluk
- istikbâr: büyüklenme, kibir
- tedâbir-i siyâsiye: siyasi tedbirler
- fırka: grup, taraf
- zâdegân: soylu aileler
- avene: yandaşlar
- gadr: haksızlık
- tedâbîr-i hakîmâne: akıllıca tedbirler
- mübşir: müjdeleyen
- tasvîb: uygun görme
İsyancıların Atadığı Bir Sancakbeyi
Maddenin adını taşıyan Ali Bey, Amasya tarihinde ilginç bir durumu temsil eder: Sancağa merkezî hükümetin değil, isyan hâlindeki Abaza Hasan Paşa'nın atadığı bir beydir. Hüsâmeddin'in anlatısına göre Köprülü bu atamayı reddetmek yerine Ali Bey'i yerinde bırakmış, ancak yanına kendi güvendiği Bayburtlu Ahmed Ağa'yı mütesellim olarak göndermiştir. Daha önce de mütesellim Muslî Ağa sancağı fiilen devlet adına yönetmiş, Ali Bey'i "kullanmıştı". Ali Bey'in sonu bir sonraki maddede anlatılır: Abaza'nın öteki adamlarıyla birlikte Halep'te idam edilenler arasında "Amasya Beyi Beyzâde Ali Bey" de vardır. Ali Bey hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Yanova'dan Dönüş ve Ilgın Yenilgisi
Köprülü'nün Erdel seferinden dönüşü, Mücteba İlgürel'in Köprülü maddesinde de anlatılır: Osmanlı ordusu Belgrad üzerinden Yanova'ya yürüyerek bu önemli şehri almış, fakat Abaza Hasan Paşa isyanı üzerine Köprülü dönmek zorunda kalmıştı. Edirne'de padişahın huzurunda ayak divanı toplanmış, şeyhülislâmdan fetva alınarak Diyarbekir Beylerbeyi Murtaza Paşa emrinde bir kuvvetin isyancılar üzerine gönderilmesine karar verilmişti. Murtaza Paşa, Ilgın'da yenilgiye uğradı (15 Rebîülevvel 1069 / 11 Aralık 1658). Hüsâmeddin'in "Serdar Murtezâ Paşa'nın ordusunu bozduğundan isyanı ve kibri artmıştı" sözü bu savaşa işaret eder.
Kimi kaynaklarda Köprülü'nün Kasım 1658 başlarında başkente döndüğü, ödemelere gelmeyen yedi bin kadar kapıkulu süvarisinin adlarının defterden silindiği, Köprülü'nün kıyımlarından kaçan süvarilerin isyancılara katıldığı anlatılır. Hüsâmeddin'in Köprülü'nün 14 Muharrem 1069'da Edirne'ye ve 22 Muharrem'de İstanbul'a geldiğini söylemesi, Ekim 1658'in ortalarına düşer; aradaki birkaç haftalık fark kaynakların başkente varış tarihini farklı ölçmesinden kaynaklanıyor olabilir.
Amasya'da İki Taraf
Hüsâmeddin'in Köprülü ve Abaza taraftarlarını isim isim sayması, bu maddenin en değerli yanıdır. Liste, bir Anadolu şehrinde merkezdeki iktidar mücadelesinin ileri gelenler, âlimler ve soylu aileler arasında nasıl bir bölünmeye yol açtığını gösterir. Köprülü taraftarları arasında Yörgüç Paşazâde Mustafa Bey gibi eski hanedan ailelerin temsilcileri, Uzun Müderris Mehmed Efendi gibi tanınmış âlimler bulunur. Abaza taraftarlarının başında ise kadı, nâip ve eski müftü gibi şehrin yargı ve din makamlarını elinde tutan kişiler vardır. Bu ayrımın sonuçları bir sonraki maddede ağır biçimde ortaya çıkacaktır: Abazacıların önde gelenleri idam edilecek, malları müsadere olunacaktır.
Müftü Hızır Efendi'nin Abaza tarafında gösterilmesi dikkat çekicidir. Önceki maddelerde 1065 yağmasının ardından malların iadesi için fetva verdiği için azledilen, Köprülü döneminde ise Sivas'a getirtilip aklanarak Amasya'ya dönen bu âlim, bir sonraki maddede müsadereye uğrayanlar arasında yer alacak, fakat 1069 Şabanında mağdur olduğu anlaşılarak yeniden müftülüğe getirilecektir.
Halep'teki Uzlaşma
Hüsâmeddin, Rebîülâhir ayında Abaza'nın topluluğunun "uyuşturulduğunu" ve aflarını müjdeleyecek ferman gelinceye kadar Halep'te kalmalarının uygun görüldüğünü yazar. Kimi kaynaklarda bu süreç ayrıntılı olarak anlatılır: 1659 başlarındaki sert kış ve erzak sıkıntısı yüzünden Abaza'nın askerleri arasında şikâyetler artmış, binlercesi öteki tarafa geçmiş; Abaza zafer kazanamayacağını anlayarak Ayıntap müftüsü aracılığıyla Murtaza Paşa ile görüşmeye başlamıştır. Can güvencesi ve af vaadi karşılığında Abaza ve önde gelen adamları Halep'e girmeyi kabul etmiş, ordusu şehrin dışında kalmış, isyancılar sadık paşaların konaklarına misafir edilmişlerdi. Hüsâmeddin'in bu satırları, bir sonraki maddede anlatılacak kanlı sonun hemen öncesidir.
Bayburtlu Ahmed Ağa
Köprülü'nün Amasya'ya mütesellim olarak gönderdiği Bayburtlu Ahmed Ağa, sonraki iki maddenin de baş kişilerinden biridir. Hüsâmeddin'e göre daha önce Boynuyaralı Canikli Mehmed Paşa'nın sadâret kethüdâsıydı. Onun kimliği ve sadrazam Kara İbrâhim Paşa ile ilişkisi, sonraki maddelerin açıklamalarında ele alınmıştır.
Bu yıl vefat edenler arasında anılan eski imaret şeyhi Genceli Veli Bey için Hüsâmeddin dipnotta, onun Cebbârzâdeler ailesinin ulu atası Abdülcebbâr Efendi'nin babası olduğunu belirtir. Sancağın verildiği "Rum (Sivas) Beylerbeyi" Mustafa Paşa'nın unvanını da Amasya sicilinde bu şekilde gördüğünü ayrıca not eder.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 581–582. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar