Aydınlıdır. Alî mahdûmu olup Amasya’da Cum’a ve Müfessir Ahmed Efendilerden ikmâl-i tahsîl etdikten sonra bir müddet ders-i âm oldu. 972’de üstâdı Cum’a Efendi’nin vefâtı üzerine İstanbul’a gidip orada Sultân Bâyezîd Câmiinde tedrîs-i ulûma başladı.
973 rebîülâhirinde Atîk Alî Paşa Medresesi müderrisliği mahlûl oldukda imtihân açıldı. Kırk akçe müderrislikten munfasıl olan efendilerle beraber bu imtihâna girdi. Sadreyn-i fâzıleyn Hâmid ve Pervîz Efendiler’in huzûrunda Vefâ Câmiinde imtihân edildi.
Bu mu’azzam imtihânda kazanan altı müderrisden biri oldu. Birinci olan Ankaralı Zekeriyâ Efendi Atîk Alî Paşa [378] müderris olup buna da Yenişehir’de vâki’ Süleyman Paşa Müderrisliği verildi. 978’de bu medreseden ma’zûlen İstanbul’a gelip 979 senesi cumâdelûlâsında Zeytûnîzâde Alî Efendi yerine Trabzon Müftüsü oldu.
985 senesi zilhiccesinde azledilip 986 saferinde Bursa’da Sultân Murâd Müderrisi oldu. 987 senesi şevvalinde Kıbrıs Müftülüğü’ne ta’yîn edildiği hâlde kabûl etmediğinden yerinde kaldı. 988 senesi şevvâlinde Edirne’de Sultân Bâyezîd Müderrisliği’ne terfî’ edildi.
989 senesi şa’bânında Amasya fetvâsından azledilen Küçük Mahmûd Efendi yerine Amasya Müftüsü ve Sultân Bâyezîd Müderrisi olarak vatanına geldi. Yedi yıl kadar Amasya’da tedrîs ve iftâdan sonra 996 senesi muharreminde ba’zı ulemâyı gücendirdiğinden dolayı şikâyetlerle azledildi.
Bundan sonra Mehmed Paşa Medresesi ile tekâ’üd edilip sekiz yıl kadar tefsîr ve hadîs-i şerîf tedrîsâtı ile iştiğâl ederek 1003 senesi zilhiccesinde dâr-ı bekâya rihlet etdi. Fâzıl, vakûr, sâlih, sâfî-füâd idi. [379]
Günümüz Türkçesiyle
Aydınlıdır. Alî'nin oğludur. Amasya'da Cum'a Efendi ile Müfessir Ahmed Efendi'den öğrenimini tamamladıktan sonra bir süre halka açık ders verdi. 972'de [1564-65] hocası Cum'a Efendi'nin ölümü üzerine İstanbul'a gidip orada Sultan Bâyezîd Camii'nde ders vermeye başladı.
973 rebîülâhirinde [1565] Atîk Alî Paşa Medresesi müderrisliği boşalınca imtihan açıldı. Kırk akçelik müderrislikten ayrılmış efendilerle birlikte bu imtihana girdi. İki fazıl kazasker Hâmid ve Pervîz Efendiler'in huzurunda Vefâ Camii'nde imtihan edildi.
Bu büyük imtihanı kazanan altı müderristen biri oldu. Birinci olan Ankaralı Zekeriyâ Efendi Atîk Alî Paşa Medresesi müderrisi oldu; ona da Yenişehir'deki Süleyman Paşa Müderrisliği verildi. 978'de [1570-71] bu medreseden azledilerek İstanbul'a geldi ve 979 cumâdelûlâsında Zeytûnîzâde Alî Efendi'nin yerine Trabzon Müftüsü oldu.
985 zilhiccesinde azledilip 986 saferinde Bursa'da Sultan Murâd Medresesi müderrisi oldu. 987 şevvalinde Kıbrıs Müftülüğü'ne atandığı hâlde kabul etmediği için yerinde kaldı. 988 şevvalinde Edirne'de Sultan Bâyezîd Medresesi müderrisliğine yükseltildi.
989 şabanında Amasya müftülüğünden azledilen Küçük Mahmûd Efendi'nin yerine Amasya Müftüsü ve Sultan Bâyezîd Medresesi müderrisi olarak memleketine geldi. Yedi yıl kadar Amasya'da ders ve fetva verdikten sonra 996 muharreminde bazı âlimleri gücendirdiği için gelen şikâyetlerle azledildi.
Bundan sonra Mehmed Paşa Medresesi kadrosuyla emekli edilip sekiz yıl kadar tefsir ve hadis dersleriyle uğraşarak 1003 zilhiccesinde [1595] öldü. Fazıl, vakur, dindar, gönlü temiz biriydi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ders-i âm: halka açık ders veren, öğretim üyesi sayılan kişi
- tedrîs-i ulûm: ilim öğretme
- mahlûl: boşalmış
- munfasıl: ayrılmış
- sadreyn-i fâzıleyn: iki fazıl sadr, yani iki kazasker
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- müfti: fetva veren görevli
- terfî': yükseltme
- fetvâ: dinî soruya verilen cevap; Amasya fetvası: Amasya müftülüğü
- tekâ'üd: emeklilik
- tefsîr: Kur'an yorumu
- hadîs-i şerîf: Peygamber'in sözleri
- vakûr: ağırbaşlı
- sâfî-füâd: gönlü temiz
Bir Müderrisin Kariyer Basamakları
Madde, bir ilmiye mensubunun uzun bir görev zincirini yılı ve ayıyla kaydeder. Ayâs Efendi önce Amasya'da hocalarının yanında yetişir, sonra İstanbul'a gider. 973'te [1565] Atîk Alî Paşa Medresesi için yapılan imtihanda ilk altıya girer; birincilik ona değil Ankaralı Zekeriyâ Efendi'ye gider, kendisine Yenişehir'deki Süleyman Paşa Medresesi verilir. Sonra Trabzon müftülüğü, Bursa'da Sultan Murâd Medresesi, Edirne'de Sultan Bâyezîd Medresesi ve nihayet Amasya müftülüğü ile Sultan Bâyezîd Medresesi müderrisliği gelir. İstanbul'daki Atîk Alî Paşa Medresesi, Çemberlitaş'ta cami, imaret, mektep ve kütüphaneyle birlikte kurulan külliyenin bir parçasıdır. Külliye, Atik Ali Paşa'nın hayır eserlerinin başında gelir.
Okunan kaynaklarda imtihanı yapan Hâmid ve Pervîz Efendiler'in kimliği, Zekeriyâ Efendi'nin, Zeytûnîzâde Alî Efendi'nin ya da Küçük Mahmûd Efendi'nin kayıtları bulunamadı; bu kişilere dair bilgi yalnız Hüsameddin'dedir.
Amasya'da Müftülük ve Sultan Bâyezîd Medresesi
Ayâs Efendi'nin Amasya'daki son görevi, hem müftülük hem Sultan Bâyezîd Medresesi müderrisliğidir. Sultan Bâyezîd Külliyesi'ni Amasya valisi Şehzade Ahmed babası II. Bayezid adına yaptırmıştır; külliye cami, medrese, bir imaret yapısı ve çeşmeden oluşur, mimarı Şemseddin Ahmed'dir. U biçimli medrese caminin batısındadır; geniş bir iç bahçeyi çevreleyen kubbeli revaklar ve öğrenci odalarından meydana gelir. Evliya Çelebi bu medreseyi, "Sultâniye Medresesi" adıyla, en iyi durumda olan medrese diye anar. Yapı 1922'den beri halk kütüphanesi olarak kullanılmaktadır.
Hüsameddin'in "Aydınlıdır" dediği hâlde Amasya'dan "vatanı" diye söz etmesi ilk bakışta çelişkili görünür. Burada çıkarılabilecek şey, Ayâs Efendi'nin Amasya'da yetişmesi ve yıllarca burada yaşaması nedeniyle şehrin ona vatan sayıldığıdır; bu çıkarım kaynak göstermez. Hocası olarak anılan Cum'a Efendi, 433. maddede Ehlî Mehmed Efendi'nin de hocası olarak geçer; aynı kişi olması muhtemeldir, ancak bu bir çıkarımdır.
Mehmed Paşa Medresesi
Ayâs Efendi'nin emekliliğinin bağlandığı Mehmed Paşa Medresesi'nin yeri metinde belirtilmez. Okunan kaynaklarda bu medrese hakkında bilgi bulunamadı. Hüsameddin onun emeklilikten sonraki sekiz yılda tefsir ve hadis derslerine yöneldiğini söyler; bu bilgi başka bir kaynakla doğrulanamamıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 378-379. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar