[376] Boşnaktır. Bosna etrâfından devşirilen kimselerden olup Sultân Bâyezîd kölesidir. Amasya Sarayı’nda genç iken güzel bir terbiye-i İslâm görüp kavî müslim oldu. Tedrîcen terakkî ederek Kapıağası Büyük Hüseyin Ağa İstanbul’a gitdiğinde 890’da Amasya Sarayı Kapıağası oldu.
Amasya Valisi Şehzâde Sultân Ahmed’in mukarreblerinden olup 918’de Sultân Selîm Hân’ın tahtına cülûsunda Sultân Ahmed’in harben tutulup ihnâk edildiğini işittiğinde zehre-çâk olarak vefât etdi. Kerîm, sâdık, sâhib-i hayrât idi.
Amasya’da Şamlılar Mahallesi’nde gâyet lâtîf bir câmi-i şerîf ve yanında âlî bir medrese ve bunun civârında bir mekteb-i sıbyân yaptırdı. Bunların mesâlih-i idâresini te’mîn etmek üzere bütün emlâkini 900’de vakf etdi. Bunun vakfiyesini Şeyhzâde el-Hâc Alî Efendi elinde mütâla’a etdim. Kendisi de medresesi önündeki mezarlıkta medfûndur. Kitâbesi yoktur.
Günümüz Türkçesiyle
Boşnaktır. Bosna çevresinden devşirilenlerdendir; Sultan Bayezid'in kölesidir. Amasya Sarayı'nda genç iken güzel bir İslâm terbiyesi görüp sağlam bir Müslüman oldu. Yavaş yavaş yükselerek, Kapıağası Büyük Hüseyin Ağa İstanbul'a gittiğinde 890'da [1485] Amasya Sarayı Kapıağası oldu.
Amasya Valisi Şehzade Sultan Ahmed'in yakınlarındandı. 918'de [1512-13] Sultan Selim Han'ın tahta çıkması üzerine Sultan Ahmed'in savaşta yakalanıp boğdurulduğunu duyunca yüreği yarılarak öldü. Cömert, sadık ve hayır sahibi idi.
Amasya'da Şamlılar Mahallesi'nde çok güzel bir cami, yanında yüksek bir medrese ve bunun civarında bir sıbyan mektebi (ilkokul) yaptırdı. Bunların giderlerini sağlamak için bütün mülkünü 900'de [1494-95] vakfetti. Vakfiyesini Şeyhzâde el-Hâc Alî Efendi'nin elinde inceledim. Kendisi de medresesi önündeki mezarlıkta gömülüdür. Kitabesi yoktur.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- devşirilen: devşirme yoluyla Osmanlı hizmetine alınan gayrimüslim çocuk
- kapıağası: saray kapısının ve sarayın giriş düzeninin başındaki görevli
- terbiye-i İslâm: İslâmî eğitim
- mukarreb: yakın, sır ortağı
- cülûs: tahta çıkış
- ihnâk: boğma
- zehre-çâk: yüreği yarılmış, korkudan ya da üzüntüden ölme
- mekteb-i sıbyân: çocuk okulu
- mesâlih-i idâre: yönetim giderleri
- vakfiye: vakfın kuruluş belgesi
- mütâla'a: inceleme
Kişi ve Görevi
Hüsameddin'e göre Ayâs, II. Bayezid'in devşirme kölesidir. Kendi adıyla anılan külliye için kaynaklarda "Ayas Ağa" adı kullanılır; maddenin başlığında ise "Paşa" geçer. Hüsameddin gövde metninde onu paşa olarak değil, kapıağası olarak anlatır. Ayâs bu göreve 890'da [1485] geldi; kendinden önceki kapıağası Büyük Hüseyin Ağa'nın İstanbul'a gitmesiyle yerine geçmiştir. Amasya medreseleri arasında "Büyük Ağa (Hüseyniye)" ve "Küçük Ağa (Ayas Ağa)" adlı iki medrese sayılır. Büyük Ağa Medresesi'nin, II. Bayezid döneminde 1488'de kapıağası Hüseyin Ağa'nın emriyle yapıldığı kaynaklarda yazılıdır. Hüsameddin'in Ayâs'tan önceki kapıağası olarak andığı Büyük Hüseyin Ağa'nın bu kişi olması büyük olasılıktır; bu eşleştirme adların örtüşmesine dayanan bir çıkarımdır. Aynı çıkarımla, Küçük Ağa adının Ayâs'ın medresesine verilmesi, iki kapıağasının medreseleri arasında yapılmış bir ayrımdır.
Bu dönemde Amasya, şehzade valilerin merkeziydi. II. Bayezid Külliyesi'ni, Amasya valisi Şehzade Ahmed babası adına yaptırmıştır. Ayâs'ın bağlı olduğu Şehzade Ahmed, bu külliyeyi yaptıran Ahmed'dir. Hüsameddin'in Ahmed'in sonuna dair verdiği "savaşta yakalanıp boğdurulması" bilgisini destekleyen ya da ayrılan bir kaynak okunan sayfalarda bulunamadı. Bilinen, Selim'in 1512'de tahta çıktığıdır; Ayâs'ın ölümü olarak verilen 918 [1512-13] yılı bu tarihe denk gelir.
Külliye Bugün
Amasya'nın Şamlar (Şamlılar) Mahallesi'nde yer alan Ayas Ağa Külliyesi cami, medrese ve sıbyan mektebinden oluşur. Külliyenin kitabesi yoktur; yapı tarihi olarak Hüsameddin'in verdiği 900 [1494-95] kabul edilir. Rivayete göre aynı yerde daha önce, Dânişmendoğlu Emir (Melik) Gazi'nin hayır eserlerinden olan Şamlar Camii bulunuyordu. Caminin minaresinin solundaki pencerenin kemer aynasında bulunan, tam okunamayan tek kitabe, muhtemelen Dânişmend dönemine aittir.
Cami kare planlı, tek kubbeli bir harim, üç bölümlü bir son cemaat yeri ve harimin kuzeydoğu köşesinde yükselen minareden oluşur. Duvarlar moloz taş ve tuğla ile örülmüştür; son cemaat yerinin üç kemerinin üstündeki duvar yüzeyi tuğladan altıgenlerle kasetlenmiş kesme taşlardan oluşan süslemeyle donatılmıştır. Minarenin yarım altıgen çıkıntılı kaidesi ve kesme taş pabucu ilk yapıdan kalmadır; gövde ise yenilenmiştir. Medrese, Medrese-i Ayasiyye, Küçük Kapı Ağası ve Küçük Ağa adlarıyla da anılır; avluyu batı ve kuzeyden kuşatan dokuz hücre ile dershane olduğu tahmin edilen bir bölümden oluşur. Hücrelerin önünde mermer sütunlu bir revak vardır. Sıbyan mektebi, kuzeydeki hücre dizisinin doğu ucundadır ve iki mekândan meydana gelir. Cami ile sıbyan mektebi arasında küçük bir hazîre bulunur. Hüsameddin'in "medresesi önündeki mezarlık" dediği yerin bu küçük hazîre olup olmadığı belirtilmemiştir, bu nedenle ilişki yalnızca bir olasılıktır. Külliyenin camisi, kaynağın 1991 baskısı sırasında ibadete açıktı. Telli'nin sayımında Küçük Ağa (Ayas Ağa) Medresesi, 20. yüzyılda öğretim yapan Amasya medreseleri arasında yer alır.
Hüsameddin'in Kendi Gözlemi
Hüsameddin, vakfiyeyi Şeyhzâde el-Hâc Alî Efendi'nin elinde okuduğunu söyler. Bu, kitabın başka maddelerinde de görülen bir yöntemdir: yazar vakıf belgelerini sahiplerinden inceleyerek bilgi toplar. Vakfiyenin 900 tarihli olduğu bilgisi ise yalnız bu kayda dayanır; belgenin bugünkü yeri okunan kaynaklarda belirtilmemiştir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 378. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- M. Baha Tanman, "AYAS AĞA KÜLLİYESİ", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, İstanbul 1991, s. 201-202. https://islamansiklopedisi.org.tr/ayas-aga-kulliyesi
- Hasan Telli, "Meşihat Arşivi'ne Göre Amasya Müderrisleri", Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7/2, 2024, s. 732-758. https://doi.org/10.52637/kiid.1512049
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar