Amasyalıdır. Üçler Mahallesi’nde Emîr kızı oğlu el-Hâc Osmân Ağa bin Mehmed Ağa ahfâdından Kemançecioğlu Mehmed Ali Ağa bin Osmân Ağa’nın mahdûmudur. 1284’de Üçler Mahallesi’nde [45] doğdu. Amasya mekteb-i rüşdiyesinde tahsîl-i maârif edib adliye ketebesinden iken Lâdik mahkemesi başkâtibi oldu.
1314’de ma’zûlen İstanbul’a gidip tercemesi yazılan vekil-i harç Edhem Bey’in himmetiyle 1316’da Aşiret Mektebi mubassırı, 1319’da mekteb-i mezkûrda Kavânîn-i Adliye muallimi oldu. Ba’dehû rütbe-i sâniye alıp 1324’de mütemâyiz rütbesiyle Nâile Sultân binti Sultân Abdülmecid Hân kethüdâsı, 1325’de encümen-i teftîş ve muâyene a’zâsı oldu.
1327’de Maârif teşkilâtı yapılırken teftîş ve muâyene encümeni lağv edildiğinden Nâile Sultân kethüdâlığında kaldı. 1337’de Sultânın vefâtıyla yeni açılan Çamlıca Leylî Kız Lisesi başkâtibi oldu. Maârif-âşinâ, halûk, müstakîm bir zâttır. Birâderi adliye ketebesinden İsmâil Efendi’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Üçler Mahallesi'nde, Emîr'in kızının oğlu Hacı Osmân Ağa bin Mehmed Ağa'nın soyundan Kemançecioğlu Mehmed Ali Ağa bin Osmân Ağa'nın oğludur. 1284'te [1867-68] Üçler Mahallesi'nde doğdu. Amasya Rüşdiyesi'nde öğrenim görüp adliye kâtibiyken Lâdik mahkemesi başkâtibi oldu.
1314'te [1896-97] görevinden alınarak İstanbul'a gitti. Biyografisi yazılan vekilharç Edhem Bey'in yardımıyla 1316'da [1898-99] Aşiret Mektebi mubassırı, 1319'da [1901-02] aynı mektepte Kavânîn-i Adliye muallimi oldu. Sonra ikinci rütbeyi alıp 1324'te [1906-07] mütemâyiz rütbesiyle Sultan Abdülmecid Han'ın kızı Nâile Sultan'ın kethüdâsı, 1325'te [1907-08] teftiş ve muâyene encümeni üyesi oldu.
1327'de [1909-10] Maarif teşkilatı yapılırken teftiş ve muâyene encümeni kaldırıldığından Nâile Sultan'ın kethüdâlığında kaldı. 1337'de [1918-19] Sultan'ın vefatıyla yeni açılan Çamlıca Leylî Kız Lisesi başkâtibi oldu. Maarife meraklı, ahlaklı, doğru bir kişidir. Kardeşi adliye kâtiplerinden İsmâil Efendi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ahfâd: torunlar, soy
- mekteb-i rüşdiye: ilkokulun üstünde, Osmanlı'da orta öğretim düzeyinde okul
- adliye ketebesi: adliye dairelerinde çalışan kâtipler
- ma'zûlen: görevinden alınmış olarak
- mubassır: gözetmen, okulda düzeni gözeten görevli
- Kavânîn-i Adliye: adliye kanunları
- mütemâyiz: memur rütbelerinden, sânîye ile evlâ arasında yer alan basamak
- kethüdâ: bir saray mensubunun ya da vezirin işlerini yürüten yardımcı
- encümen-i teftîş ve muâyene: denetim ve inceleme kurulu
- maârif-âşinâ: eğitime meraklı, eğitim bilen
- halûk: ahlâklı, iyi huylu
- müstakîm: doğru, dürüst
Aşiret Mektebi
Kemançecizâde'nin 1316'da girdiği Aşiret Mekteb-i Hümâyunu, II. Abdülhamid'in 1892'de İstanbul'da açtığı, saraya bağlı özel bir okuldu. Maarif Nezâreti'ne bağlı halka açık bir okul değildi; önce Arap aşiretlerinin, sonra öteki aşiretlerin reislerinin çocukları alınıyordu. Amaç, bu çocuklara Türkçe öğretmek, Devlet-i Aliyye'ye ve hilâfete bağlılıklarını artırmak ve kendi bölgelerine dönünce devlete yararlı olmalarını sağlamaktı. Okul yatılı ve ücretsizdi. Programında Kur'an, ilmihal, lugat, hesap, imlâ, hat, İslam tarihi ve Türkçe ile Osmanlı coğrafyası ve tarihi vardı; zamanla Fransızca, usûl-i defter ve hendese de eklendi. Askerî bir okul olmamakla birlikte askerî talim dersleri de bulunuyordu. Öğrencilerin yemeklerden hoşnut kalmayıp idareye karşı ayaklanması üzerine Şubat 1907'de kapatılmıştır.
Hüsameddin'in 1319'da burada "Kavânîn-i Adliye" öğretmenliğinden söz etmesi ilginçtir: okunan kaynakta okulun programı sayılırken hukuk ya da adliye kanunları anılmaz. Bu ders sonradan eklenmiş olabilir ya da kaynak bütün dersleri saymamış olabilir; kesin bir şey söylenemez. Aşiret Mektebi'nin kapanışı 1907 olduğuna göre Kemançecizâde'nin 1316-1319 arasındaki görevi okulun son on yılına denk gelir.
Yardımcısı: Vekilharç Edhem Bey
Metinde "biyografisi yazılan vekilharç Edhem Bey" diye anılan kişi, bir önceki maddenin konusu Çûçûoğlu Edhem İbrâhim Bey'dir; Yıldız Sarayı vekilharcı olarak 1301'den 1327'ye kadar görev yapmış, kendisi de Amasyalıdır. Kemançecizâde'nin 1314'te İstanbul'a gitmesinin ve iki yıl sonra Aşiret Mektebi'nde görev almasının Edhem Bey'in desteğiyle olduğu Hüsameddin'in kaydından anlaşılır.
Nâile Sultan Sorunu
Hüsameddin Kemançecizâde'nin 1324'ten 1337'ye kadar "Sultan Abdülmecid Han kızı Nâile Sultan"ın kethüdâsı olduğunu söyler. Okunan kaynakta Abdülmecid'in Nâile adlı kızı 1856'da doğmuş, 1876'da Kabasakal Çerkes Mehmed Paşa ile evlenmiş ve 18 Ocak 1882'de ölmüş olarak geçer. Bu durumda 1324-1337 yılları arasında kethüdâlığını yaptığı Nâile Sultan'ın bu hanım olması mümkün görünmez. Hüsameddin ya başka bir Nâile Sultan'dan söz etmektedir ya da isim veya tarihlerde bir karışıklık vardır. Okunan kaynaklarda bu konu aydınlatılamadı. Aynı şekilde Çamlıca Leylî Kız Lisesi ve Teftiş ve Muâyene Encümeni hakkında da bilgi bulunamadı.
Lâdik ve Amasya
Lâdik, o dönemde Amasya sancağına bağlı bir kazaydı; bugün Samsun iline bağlı bir ilçedir. Kemançecizâde'nin ilk mesleki duraklarından biri olan Lâdik mahkemesi başkâtipliği, bu yüzden Amasya çevresinde kalmış bir görevdir.
Okunamayanlar
Kemançecioğlu Mehmed Ali Ağa, Hacı Osmân Ağa ve Üçler Mahallesi'nin bugünkü durumu hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Ailenin "Kemançeci" lakabının kökeni de okunan kaynaklarda belirlenemedi.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 277–277. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar