Kırşehirlidir. Amasya vâlisi Şehzâde Sultân Ahmed bin Sultân Murâd-ı Sânî lalası Şeyhî Mahmûd Paşa’nın birâderi Ali Çelebi bin Şihâb’ın mahdûmudur. Bursa’da amcasının yanında tahsîl-i maârif edib hazîne kâtibi oldu.
Ba’dehû hayli müddet ma’zûl kaldı. 838’de Şehzâde [41] Sultân Ahmed’in defterdârı olup Amasya‘ya gönderildi. 841’de Şehzâdenin vefâtından sonra darbhâne kâtibi olup on yıl kadar bu me’mûriyette kaldı. 852 sâlinden sonra vefât etdi. Kırşehirli kâtip demekle meşhûr idi. Mahdûmu Şemseddîn Ahmed Çelebi’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Kırşehirlidir. Amasya valisi Şehzade Sultan Ahmed bin Sultan II. Murad'ın lalası Şeyhî Mahmud Paşa'nın kardeşi Ali Çelebi bin Şihâb'ın oğludur. Bursa'da amcasının yanında öğrenim görüp hazine kâtibi oldu.
Sonra uzun süre görevsiz kaldı. 838'de [1434-35] Şehzade Sultan Ahmed'in defterdarı olup Amasya'ya gönderildi. 841'de [1437-38] şehzadenin ölümünden sonra darphane kâtibi olup on yıl kadar bu görevde kaldı. 852 [1448-49] yılından sonra vefat etti. "Kırşehirli kâtip" diye tanınırdı. Oğlu Şemseddin Ahmed Çelebi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- lala: şehzadenin eğitimini ve yönetimdeki işlerini üstlenen yetişkin yönetici
- tahsîl-i maârif: öğrenim görme
- ma'zûl: görevden alınmış
- defterdâr: maliyeden sorumlu üst görevli; burada şehzadenin maliye işlerini yürüten kişi
- darbhâne: darphane, para basılan yer
- me'mûriyet: görev
Şehzade Ahmed ve Amasya
Amasya, Osmanlı'da şehzadelerin ilk sancak görevlerini yaptığı yerlerden biriydi. Hüsameddin'in andığı şehzadenin babası II. Murad, kendisi de bu şehirde 1404'te doğmuş ve on iki yaşında Amasya, Tokat, Sivas, Çorum ve Osmancık bölgesini içine alan Rum vilâyeti beyliğiyle buraya gönderilmiştir. Murad'ın oğlu Alâeddin Ali Çelebi de Amasya valisiydi ve 1443'ün sonlarında burada öldü; bu ölüm II. Murad'ı çok sarsmış, kardeşi II. Mehmed'i de tahtın tek varisi durumuna getirmiştir. Bursa'daki II. Murad Türbesi'nin doğu tarafındaki bölümde Murad'ın çocukları Alâeddin, Ahmed, Orhan ve kızı Şehzade Hatun'un sandukaları durur.
Şehzadeler sancağa tek başlarına gönderilmezdi; yanlarında lala denilen yetişkin yöneticiler bulunurdu. Örneğin II. Mehmed, 1443 baharında iki lalası Kassabzâde Mahmud ve Nişancı İbrâhim Bey ile Manisa'ya vali olarak gönderilmiştir. Hüsameddin'in Şehzade Ahmed için Şeyhî Mahmud Paşa'yı lala olarak anması bu düzenle uyumludur. Hüsameddin'in metnindeki Şehzade Ahmed bu çocuklardan biri olmalıdır; ancak okunan kaynaklarda onun Amasya valiliği, lalası Şeyhî Mahmud Paşa ve ölüm tarihi hakkında ayrıntı bulunamadı. Metindeki 838 ve 841 tarihleri bu nedenle bağımsız olarak doğrulanamadı.
Amasya'nın şehzade sancağı olarak ilk yılları karışık geçmişti. Murad 1416 dolaylarında burada bulunurken Börklüce Mustafa isyanını bastırmak için Saruhan ve İzmir tarafına çağrıldı; o ayrılınca bölgedeki Moğol göçebeleri (Kara Tatarlar) kargaşa çıkardı, şehzade atabeyi ile birlikte geri döndü. 1417-1421 arasında Murad ve yeni atabeyi, Rum beylerbeyi Hamza Bey, Samsun'u İsfendiyaroğlu'nun elinden aldı. Edhem Çelebi'nin Amasya'ya geldiği 1434-35 yılları bu olaylardan on yıldan fazla sonradır.
Şehzade Defterdarı ve Darphane Kâtibi
Edhem Çelebi'nin iki görevi de Osmanlı maliyesinin erken dönemine aittir. Osmanlı maliye teşkilatının kuruluşu için kesin bir tarih verilemez, çünkü birinci elden belge azdır; ihtisaslaşmış bir maliye kadrosunun en erken işaretleri I. Bayezid dönemine iner. Taşrada ayrı hazine ve defterdarlık düzeninin ancak XVI. yüzyılın ikinci çeyreğinden sonra yaygınlaştığına bakılırsa, 1434-35'teki "şehzade defterdarlığı" muhtemelen şehzadenin kendi sancak maiyetinde mali işleri yürüten bir kâtipliktir; bu bir çıkarımdır ve kaynakta açıkça yazmaz. Darphane işine gelince, Osmanlı'da para basımı Orhan Bey'in Bursa'da kestirdiği sikkeyle başlar ve Yıldırım Bayezid'in oğulları zamanında Bursa, Amasya, Edirne, Serez ve Ayasuluk'ta da para basıldığı bilinir. Edhem Çelebi'nin hangi şehrin darphanesinde çalıştığını Hüsameddin söylemez. Darphaneler iltizama verildiğinde mültezimin kâtiplerinin yanına, hesapları denetlemek üzere devletçe "emin" denilen görevliler de atanabilirdi.
Okunamayanlar
Kırşehirli Edhem Çelebi, babası Ali Çelebi bin Şihâb, amcası olarak anılan Şeyhî Mahmud Paşa ve oğlu Şemseddin Ahmed Çelebi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 276–276. amasya.bel.tr
- "Defterdar", TDV İslâm Ansiklopedisi.
Akademik çalışmalar