AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Edhem İbrâhim Bey-Gürcüzâde es-Seyyid

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 276 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Esbak Kaptân-ı deryâ Amasyalı es-Seyyid [43] Hâfız Ali Paşa bin es-Seyyid Halil Paşa bin Mustafa Paşa bin el-Hâc İbrâhim Bey’in mahdûmudur. Amasya’da doğdu. Pederinin sâye-i ikbâlinde sadâret mektûbî kalemine girip orada tahsîl-i maârif etdi. 1247’de pederinin vefâtından sonra ba’zı vüzerâya kapı kethüdâsı olup 1268 senesinde vefât etdi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Eski kaptan-ı derya, Amasyalı Seyyid Hâfız Ali Paşa'nın oğludur; Hâfız Ali Paşa Seyyid Halil Paşa'nın oğlu, Halil Paşa Mustafa Paşa'nın oğlu, Mustafa Paşa da Hacı İbrâhim Bey'in oğludur. Amasya'da doğdu. Babasının talih ve nüfuzunun gölgesinde sadâret mektûbî kalemine girip orada öğrenim gördü. 1247'de [1831-32] babasının vefatından sonra bazı vezirlere kapı kethüdâsı olup 1268'de [1851-52] vefat etti.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • esbak: önceki, eski
  • kaptan-ı derya: Osmanlı donanmasının komutanı
  • mahdûm: oğul
  • sâye-i ikbâl: talih ve nüfuz gölgesi, kayırma
  • sadâret mektûbî kalemi: sadrazamlık dairesinde yazışmaları yürüten büro
  • tahsîl-i maârif: öğrenim görme
  • kapı kethüdâsı: bir vezirin ya da valinin İstanbul'daki işlerini izleyen yardımcısı

Hâfız Ali Paşa'nın Kaptanlığı

Babası Hâfız Ali Paşa'nın kaptan-ı derya olduğu, Mehmed İzzet'in kapudan paşalar üzerine yazdığı eserde de geçer; eserde Halil Paşa'ya ve Seyyid sıfatına değinilmediği için soy kütüğü bu kaynaktan doğrulanamadı. Eserde onun Amasya halkından olduğu, bazı vezirlerin hizmetinde bulunarak kapıcıbaşı olduğu, İstanbul'da Ergani Madeni emaneti görevini yürüttüğü ve hazinedarın oğlunun ölümü üzerine vezir rütbesiyle Trabzon valisi olduğu yazılıdır. 1225'in Cemâziyelâhir ayında [1810 yazı] Çarkacı Ali Paşa'nın yerine kaptan-ı derya oldu. Donanmayla Karadeniz'e çıkıp bir gece Olita Limanı'na girdi; yaklaşık bir yıl sonra görevden alınıp Vidin eyaletine nakledildi. Ardından Kara Mehmed Paşa kaptan-ı derya oldu. Bu bilgiler Hüsameddin'in "esbak kaptan-ı derya" kaydıyla uyuşur. Kapudan paşaların listesini veren bazı derlemelerde adı bulunmaz; bu, kısa süren görevinin kayıtlara geçmemiş olmasından kaynaklanıyor olabilir.

Kaptan-ı derya, önceleri Gelibolu sancak beyi sayılırken sonra bir beylerbeyi rütbesine yükselmiş; XVIII. yüzyıldan itibaren "kapudân-ı deryâ" adı yaygınlaşmıştır. Unvan 1867'de Bahriye Nezâreti'nin kurulmasıyla kaldırılmıştır.

Eserin anlatışında azline giden yol da vardır: yazara göre Hâfız Ali Paşa, ölmüş olan Küçük Hüseyin Paşa'nın nüfuzlu mevkiini ele geçirme hayaliyle itibar ve padişahla yakınlık peşine düşmüş, bu yüzden on ikinci ayda görevden alınmıştır. Selefi Çarkacı Ali Paşa, Mısır beylerinden Elfî'nin kölesi ve hazinedarı iken Osmanlı ordusuyla Mısır'a gelen Yusuf Ziya Paşa'ya yakınlaşıp İstanbul'a gelmiş ve kaptan-ı derya olmuştu. Ondan sonra Küçük Hüseyin Paşa'nın kethüdası Kara Mehmed Paşa 1226 Şevval'inde kaptan oldu, iki ay sonra Zilhicce'de ateşli bir hastalıktan öldü. Küçük Hüseyin Paşa 1792-1803 arasında kaptan-ı derya olmuştu.

Oğlun Kariyeri

İbrâhim Bey'in ilk durağı sadâret mektûbî kalemidir. Mektûbî kalemi, sadrazamın yazışmalarını yürüten Bâbıâli bürolarından biridir. Babasının 1247'deki [1831-32] ölümünden sonra bazı vezirlere kapı kethüdâsı olmuştur. Kapı kethüdâsı, vali ve beylerbeyilerinin İstanbul'da oturan, Bâbıâli'deki gelişmeleri izleyip onlara bildiren özel yardımcısıdır. İbrâhim Bey'in 1268'e [1851-52] kadar sürdürdüğü bu işin, babasının donanma ve vezirlik çevresiyle kurduğu ilişkilere dayanıp dayanmadığı kaynakta belirtilmez.

Ad ve Soy Üzerine

Maddenin başlığındaki "Gürcüzâde" sıfatının neye dayandığı Hüsameddin'in metninde açıklanmaz. Aile soyunu Hacı İbrâhim Bey'e, Mustafa Paşa'ya ve Halil Paşa'ya dayandırır. Okunan kaynaklarda bu aile fertleri hakkında ayrıca bilgi bulunamadı.

Okunamayanlar

Seyyid Halil Paşa, Mustafa Paşa ve Hacı İbrâhim Bey hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. İbrâhim Bey'in kapı kethüdâlığı yaptığı vezirlerin adları da metinde verilmediği için belirlenemedi.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 276–276. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Mehmed İzzet, Harîta-i Kapudânân-ı Deryâ: Osmanlı Kaptanıderyaları (1352-1853), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, Ankara (Hâfız Ali Paşa için s. 183-184 [metin]).

Diğer kaynaklar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.