Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · BİRİNCİ BÂB
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 3. Cilt, s. 445 • Hazırlayan: Prof. Dr. Mehmet ARSLAN
Amasya emîri Ahmed Şâh Bey'in Osmânlılar'la ittihâdından sonra Amasya ve havâlîsinde hâdis olan vekâyi'-i târîhiyyeyi ve devr-i Osmânî'de Amasya vilâyetini idâreye müvekkel olan vâlîleri, mutasarrıfları, mîrlivâları, mütesellimleri ve Amasya a'yânını beyân ve tafsîl eder.
Ancak bu uzun süren fasl-ı târîhîde Amasya vilâyetinde mühim vak'alar, inkılâblar, teceddüdler hâdis olduğundan onuncu fasıl, beş devreye taksîm edildi. Her devresi, bir vak'a-i hâ'ile ile hitâma erdirildi.
Amasya emiri Ahmed Şâh Bey'in Osmanlılar'la birleşmesinden sonra Amasya ve çevresinde meydana gelen tarihî olayları, ayrıca Osmanlı döneminde Amasya vilayetini yönetmekle görevlendirilen valileri, mutasarrıfları, mirlivaları, mütesellimleri ve Amasya ileri gelenlerini anlatır ve ayrıntılandırır.
Ancak bu uzun süren tarihî bölümde Amasya vilayetinde önemli olaylar, değişimler ve yenilikler meydana geldiğinden, onuncu fasıl beş devreye ayrıldı. Her devre, büyük bir olayla sona erdirildi.
Bu madde, kitabın "Birinci Bâb"ının onuncu faslını açan kısa bir tanıtım metnidir. Hüsameddin, Osmanlı dönemini beş devreye ayırdığını söyler; bir sonraki madde "Birinci Devre"yi, yani 788'den 918'e kadar süren dönemi başlatır. Beş devrenin sonunda yer alan "büyük olaylar"ın neler olduğu bu maddede söylenmez.
Metindeki "Ahmed Şâh Bey", önceki maddelerde "Fahreddîn Ahmed Bey" ve "Devâtdâr Ahmed Paşa" adlarıyla anılan Amasya emiridir; Hüsameddin aynı kişiyi farklı adlarla anar. Amasya'nın Osmanlı dönemindeki konumu hakkında TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Amasya maddesi, şehrin Osmanlı'ya katılışından sonra Yıldırım Bayezid'in idareyi oğlu Çelebi Mehmed'e bıraktığını, ayrıca 16. yüzyıl ortalarına kadar Amasya'nın Osmanlı şehzadelerinin yönetim tecrübesi kazanmak için gönderildiği başlıca merkezlerden olduğunu, Çelebi Mehmed'den itibaren II. Murad, Fâtih ve II. Bayezid'in burada sancak beyi olarak bulunduğunu yazar. Hüsameddin'in "beş devre" bölümlemesi başka bir kaynakta bulunamadı; yazarın kendi düzenlemesidir.