Amasyalıdır. Amasya Mevlevîhânesi şeyhi Abdurrahman Dede Çelebi bin eş-Şeyh Bayram Çelebi bin eş-Şeyh Cemâleddîn Habîb Çelebi bin eş-Şeyh Nusreddîn el-Zilevî mahdûmudur. 896’da doğdu.
Amasya meşâyihinden tahsîl-i ulûm ve ahz-ı maârîf-i sûfiyye edib 9l8’de İstanbul’a gitdi. Emîr Ahmed Buharî Hazretlerine intisâb edib onun vefâtında dâmât ve halîfesi olan Amasyalı eş-Şeyh Mahmûd Çelebi hizmetinde oldu. 935’de vefât etdi. Âlim, kâmil, hulefâ-yı Nakşibendîyye’den bir âşık idi. Tasavvufdan “Esrâr-ı Hakâyık” adlı bir kitâbı vardır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya Mevlevîhânesi şeyhi Abdurrahman Dede Çelebi'nin oğludur. Abdurrahman Dede Çelebi, Şeyh Bayram Çelebi'nin; o, Şeyh Cemâleddîn Habîb Çelebi'nin; o da Şeyh Nusreddîn el-Zilevî'nin oğludur. 896'da [1490-91] doğdu.
Amasyalı şeyhlerden ilim öğrendi ve tasavvufî bilgileri edindi; 918'de [1512-13] İstanbul'a gitti. Emîr Ahmed Buhârî Hazretleri'ne bağlandı; onun ölümünden sonra, damadı ve halifesi olan Amasyalı Şeyh Mahmûd Çelebi'nin hizmetinde bulundu. 935'te [1528-29] öldü. Âlim ve olgun bir kimseydi; Nakşibendî halifelerinden bir âşıktı. Tasavvufa dair "Esrâr-ı Hakâyık" adlı bir kitabı vardır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- meşâyih: şeyhler
- tahsîl-i ulûm, ahz-ı maârif-i sûfiyye: ilim öğrenme, tasavvuf bilgilerini edinme
- intisâb: bir şeyhe ya da tarikata bağlanma
- dâmât: damat
- halîfe: bir şeyhin yerine ya da adına tarikat hizmeti görmeye yetki verdiği kişi
- kâmil: olgun
- hulefâ: halifeler
Aile ve Amasya Mevlevîhânesi
Metin, Emrullah Efendi'nin soyunu dört kuşak geriye götürür ve hepsini "eş-Şeyh" unvanıyla anar. Hangi kuşağın hangi tekkede şeyhlik yaptığı yazılmamıştır; yalnız babasının Amasya Mevlevîhânesi şeyhi olduğu açıkça söylenir. En eski ata Nusreddîn'in "el-Zilevî" nisbesi Zile ile bir bağı gösterir; bu bağın ayrıntısı okunan kaynaklarda yoktur.
Amasya'nın musiki geleneğini inceleyen bir çalışma, İlhanlılar döneminden kalan Darüşşifa ve Mevlevîhâne'nin etkisinin Osmanlı saray kültürüyle birleşerek şehirde özgün bir musiki geleneği doğurduğunu belirtir. Bir başka makalenin kaynakçasında Amasya Mevlevîhânesi ve vakıfları üzerine 1996 tarihli bir çalışma anılır; bu çalışma okunamadı. Abdurrahman Dede Çelebi ve ailesine dair okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Emîr Buhârî ve Nakşibendî Bağlantısı
Metindeki Emîr Ahmed Buhârî, İstanbul'daki ilk Nakşibendî tekkesinin kurucusu olarak anılır. Buhara'da doğmuş, Semerkant'ta Ubeydullah Ahrâr'a bağlanmış, sonra Anadolu'ya gelmiştir. Fâtih Camii'nin batısında oturan şeyhin talipleri çoğalınca II. Bayezid bir mescit ve dervişler için hücreler yaptırmış, burası Nakşibendî tekkesine dönüşmüştür. Emîr Buhârî 922'de [1516], yetmiş üç yaşlarında ölmüştür. Hüsameddin'e göre Emrullah Efendi 918'de [1512-13] İstanbul'a gitmiştir; bu doğruysa şeyhin ölümünden önce dört yıl kadar onun çevresinde bulunmuş olabilir. Bu bir çıkarımdır, metin süreyi vermez.
Emîr Buhârî'nin ardından damadı Mahmud Efendi (ö. 938 [1531]) Fatih ve Edirnekapı'daki tekkelerde şeyhliği sürdürmüştür. Metindeki "damat ve halife Amasyalı Şeyh Mahmûd Çelebi" ile bu Mahmud Efendi'nin aynı kişi olması akla yatkındır, fakat okunan kaynakta Mahmud Efendi'nin Amasyalı olduğu belirtilmez; eşleştirme çıkarımdır. Doğruysa Emrullah Efendi (ö. 935 [1528-29]) Mahmud Efendi'den üç yıl önce ölmüştür.
"Esrâr-ı Hakâyık" adlı eserin kaydına yapılan aramalarda rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 348–348. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Kitaplar