Amasyalıdır. Hüseyin Paşa kethüdâsı olup l058’de maktûlen vefât eden Sarı Mehmed Ağa bin el-Hâc Mehmed Efendi bin Hacı Mustafa Efendi’nin üçüncü mahdûmudur. Sipahi meşâhirinden hayli muhârebâta iştirâk ederek Amasya kethüdâyeri, ba’dehû Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’nın ağalarından oldu.
Bir müddet Gümüş Madeni emîni ve kazâ voyvadası olup l083’de Eski Kethüdâ Mahallesi mescîdini müceddeden inşâ ederek pâbuccular içinde kâin dört bâb dükkânlarını bu mescidin mesâlih-i şer’iyyesine vakf ve tahsîs etdi. Oraya imâm ve müezzin tayin ederek l099’da vefât etdi.
Meşâhir-i a’yândan olup mahdûmları vüzerâdan Ali Paşa ile a’yândan el-Hâc Osmân Ağa’dır. Hacı Osmân Ağa’nın oğulları Emrullah, Ali Ağalar ile el-Hâc Mehmed Paşa’dır. Hacı Ali Ağazâde el-Hâc Mehmed [283] Ağa, Mustafa Paşa meşhûrdur.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Hüseyin Paşa'nın kethüdâsı olup 1058'de [1648-49] öldürülen Sarı Mehmed Ağa'nın, yani Hacı Mustafa Efendi oğlu Hacı Mehmed Efendi oğlu Sarı Mehmed Ağa'nın üçüncü oğludur. Sipahilerin tanınmışlarından olup birçok savaşa katıldı; Amasya kethüdâ yeri, sonra Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın ağalarından oldu.
Bir süre Gümüş Madeni emîni ve kaza voyvodası olup 1083'te [1672-73] Eski Kethüdâ Mahallesi mescidini yeniden yaptırdı; pabuççular çarşısı içindeki dört dükkânını bu mescidin dinî ihtiyaçlarına vakfedip ayırdı. Mescide imam ve müezzin atayarak 1099'da [1687-88] öldü.
Tanınmış ayanlardan olup oğulları vezirlerden Ali Paşa ile ayanlardan Hacı Osman Ağa'dır. Hacı Osman Ağa'nın oğulları Emrullah ve Ali Ağalar ile Hacı Mehmed Paşa'dır. Hacı Ali Ağazâde Hacı Mehmed Ağa ile Mustafa Paşa tanınmıştır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- maktûlen vefât: öldürülerek ölme
- sipahi meşâhiri: sipahilerin ünlüleri
- kethüdâyeri: kethüda yeri; bir birliğin kethüdasına yardımcı olan ya da onun yerine bakan görev. Amasya'daki hangi birlik olduğu metinden anlaşılmaz
- emîn: bir emanetin, maden ya da gelir kaleminin başındaki görevli
- voyvoda: bir bölgenin gelir ve düzeninden sorumlu görevli
- müceddeden inşâ: yeniden yapma
- mesâlih-i şer'iyye: dinî ihtiyaçlar
- vakf ve tahsîs: gelirini bir hayır işine ayırma
- mescid: küçük cami
- a'yân: bir yerin ileri gelen ve nüfuzlu kişileri
Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa ve Gümüş Madeni
Metindeki Fâzıl Ahmed Paşa, Köprülü Mehmed Paşa'nın oğludur ve 1045'te [1635-36] Amasya'nın Köprü (Vezirköprü) kasabasında doğmuştur. Sadrazamlığı 8 Rebîülevvel 1072'de [1 Kasım 1661] başlamış, 26 Şaban 1087'de [3 Kasım 1676] ölümüne kadar sürmüştür. Eski Kethüdâ Mahallesi mescidinin yeniden yapıldığı 1083 [1672-73] bu döneme düşer. Emrullah Ağa'nın ağaları arasında yer aldığı paşanın Amasya kökenli olması, yöre insanlarını yanına almasını açıklayabilir; ancak okunan kaynaklarda böyle bir ilişki yazılı değildir, bu bir çıkarımdır.
"Gümüş Madeni", büyük olasılıkla bugünkü Gümüşhacıköy'dür; bu da çıkarımdır, metin yer adını açıklamaz. Gümüşhacıköy'de Selçuklular döneminde darphane çalıştırılmış, IV. Kılıçarslan 1263'te burada "Gümüş sikke" bastırmıştır. XVI. yüzyılda yer, Sivas vilayetinin darphane yönetimine bağlı kalmıştır. İlçede bugün Köprülü Mehmet Paşa Camii (1660) ile Köprülü kervansarayı ve bedesteni (1669) bulunur. Emrullah Ağa'nın "maden emîni" olarak görevini ne zaman yaptığı ve bu görevin kapsamı okunan kaynaklarda yoktur.
Eski Kethüdâ Mahallesi Mescidi ve Ayan Ailesi
Eski Kethüdâ Mahallesi mescidinin bugünkü durumu ve adı, ayrıca pabuççular çarşısında bulunan vakıf dükkânlar okunan kaynaklarda saptanamadı. Metindeki aile zinciri şöyledir: Hacı Mustafa, Hacı Mehmed, Sarı Mehmed Ağa (ö. 1058), Emrullah Ağa (ö. 1099), onun oğulları vezir Ali Paşa ile Hacı Osman Ağa, Hacı Osman'ın oğulları Emrullah, Ali ve Hacı Mehmed Paşa. Bu zincir, Hüsameddin'in sonraki maddelerinde aynı ailenin Amasya'da birkaç kuşaktır ayan sıfatıyla anıldığını gösterir. Aile üyelerine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 349–350. amasya.bel.tr