Sivaslıdır. İlyâs mahdûmu olup Amasya‘da Sultân Ahmed muallimi Hatîb Kasım Efendi’den tahsîl-i ulûm ederek [276] ders-i âm oldu. Esnâ-yı tedrîsinde “Ferâiz-i Sirâciyye”yi nazm ve şerhederek te’lîf eylediği kitâbını 900’de Amasya Vâlisi Şehzâde Sultân Ahmed’e takdîm etdi.
Şehzâde-i müşârün-ileyh merhûmun edebiyât-ı Arabiyyedeki iktidârını takdîr ederek Sarây-ı Ğılmânına muallim ta’yîn etdi. 914’de Torumtay müderrisi olup 9l8’de şehzâde-i müşârün-ileyhin fecîâ-i irtihâlinde vefât etdi. Edebiyât-ı Arabîyyede mâhir, fâzıl, edîb idi.
Günümüz Türkçesiyle
Sivaslıdır. İlyâs'ın oğludur. Amasya'da Sultan Ahmed'in muallimi Hatîb Kasım Efendi'den ilim öğrenerek herkese açık ders verecek müderris oldu. Ders verdiği sırada "Ferâiz-i Sirâciyye"yi manzum hâle getirip şerh ederek telif ettiği kitabını 900'de [1494-95] Amasya Valisi Şehzade Sultan Ahmed'e sundu.
Adı geçen merhum şehzade, Arap edebiyatındaki gücünü takdir ederek onu kendi gılmân sarayına muallim tayin etti. 914'te [1508-09] Torumtay müderrisi oldu, 918'de [1512-13] şehzadenin ansızın ölümü sırasında öldü. Arap edebiyatında usta, fâzıl ve edipti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- muallim: öğretmen
- tahsîl-i ulûm: ilim öğrenme
- ders-i âm: herkese açık ders verme yetkisine sahip müderris
- esnâ-yı tedrîs: ders verdiği sırada
- nazm: manzum hâle getirme, şiir biçimine sokma
- şerh: açıklama, yorum kitabı
- te'lîf: kitap yazma
- takdîm: sunma
- iktidâr: güç, yetkinlik
- Sarây-ı Gılmân: şehzade sarayındaki genç hizmetlilerin (gılmân) kaldığı bölüm (bağlamdan çıkarılan anlam, doğrulanamadı)
- fecîâ-i irtihâl: ani ve elim ölüm
- fâzıl: bilgili, erdemli
Ferâiz-i Sirâciyye
Ümmet Efendi'nin manzum hâle getirdiği eser, Ebû Tâhir Sirâcüddîn Muhammed b. Muhammed es-Secâvendî'nin (ö. 596/1200'den sonra) miras hukukuna dair kitabıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu eserin ferâiz ilminde en çok başvurulan kaynaklardan biri olduğunu, üzerinde çok sayıda şerh ve hâşiye yapıldığını yazar. Eser Hanefî mezhebini esas alır, ancak Kur'an'da açıkça belirtilen miras hukukunun tartışmalı meselelerinde diğer mezheplerin görüşlerine de yer verir. Ansiklopedi, esere yazılmış manzum çalışmalar arasında Abdurrahman-ı Câmî'nin Farsça, Dursunzâde Abdullah Feyzî'nin Türkçe manzumelerini sayar; sayılanlar eserin "başlıcaları"dır ve Ümmet Efendi'nin kitabı bu listede geçmez. Bu eksiklik kitabın varlığını yadsımaz, yalnızca ansiklopedinin listesinde yer almadığını gösterir. Kitabın bugünkü yeri ve nüshaları hakkında bilgiye rastlanmadı.
Şehzade Ahmed ve Amasya
Metindeki şehzade, II. Bayezid'in oğlu Şehzade Ahmed'dir. Kaynaklarda Amasya valiliği 12 Mart 1481'den Nisan 1512'ye kadar gösterilir; Hüsameddin'in verdiği 900 [1494-95] yılı bu dönemin içine düşer. Ahmed, Yavuz Sultan Selim'in padişahlığını kabul etmeyip isyan etti ve 1513'te Yenişehir Muharebesi'nde yenilip boğduruldu; ölüm tarihi 24 Nisan 1513 olarak verilir. Hüsameddin'in verdiği 918 yılı [1512-13] bu tarihe yaklaşır; kendi hesabımıza göre Nisan 1513, Hicrî 919 yılının başına denk gelir, dolayısıyla aradaki küçük fark bir yıl hesabı kaymasından kaynaklanıyor olabilir. Bu bir çıkarımdır.
Torumtay Medresesi
Torumtay, Amasya'da XIII. yüzyılda vali olan Seyfeddin Torumtay'dır; adına bağlı yapılar Gök Medrese olarak bilinir. Kimi kaynaklarda yapı topluluğunun 1267'de, kimilerinde türbenin 1278'de yaptırıldığı yazılıdır. Hüsameddin'in "Torumtay müderrisi" ifadesindeki medresenin bu yapı olup olmadığı metinden anlaşılmaz; bu bir çıkarımdır ve doğrulanamadı.
Ümmet Efendi'nin Sivas'taki kökeni, hocası Hatîb Kasım Efendi ve "Sultan Ahmed muallimi" ifadesinin kimi gösterdiği (Şehzade Ahmed'in öğretmeni mi, bir başka Ahmed mi) hakkında yapılan aramalarda bilgiye rastlanmadı. Metnin bağlamı Şehzade Ahmed'i işaret etse de bu bir okuma tercihidir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 348–348. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
- T.C. Amasya Valiliği, "Medreseler" sayfası, Gök Medrese
- "Torumtay Türbesi", Kültür Portalı, Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Diğer kaynaklar