Merzifonludur. Hazînedâr Süleymân Paşa çırağı olduğu münâsebetle "Hazînedâr Çırağı" denmişdi. 1183 şevvâlinin on üçüncü günü Amasya mutasarrıfı ve Rahtuvân Paşazâde Hacı İbrâhim Bey bin Ömer Bey de mütesellimi oldu. Zilka'denin on dokuzuncu günü sadr-ı âlî mektûbî vekîli Amasyalı Mehmed Nesîb Efendi tezkire-i sânî ve Amasya evkâf-ı sultâniyyesi mütevellîsi olup evkâf kâtibi Hattât Köse Mehmed Emîn Efendi kâ'im-makâm ve tezkire-i sânî Amasyalı Emîr Hacıoğlu Hüseyin Râmî Efendi de mîr-i mîrânlıkla Çorum mutasarrıfı oldu.
Bu yıl hacıbaşı Dânişoğlu Hacı İbrâhîm, Sultân Bâyezîd imâm ve hatîbi Seküköylüoğlu Ömer ve İçeri Şehir'de Osmâniyye müderrisi Ömer Efendiler vefât etdi. Esbak yeniçeri ağası Köprülü Topaloğlu Osmân Ağa vezâretle Tırhala vâlîsi ve harbe me'mûr oldu. [117]
1184 muharreminde mütesellim Hacı İbrâhim Bey baş a'yân, Hacı Servahdî Mustafâ Efendi hacıbaşı, Emîr Hacıoğlu Hacı Mustafâ Ağa nakîb, Çorakçıoğlu Hacı Mustafâ Ağa da şehir kethüdâsı oldu.
Safer evâ'ilinde mutasarrıf Sâdık Paşa Rus harbinde şecâ'atler ve muvaffakiyetler gösterdiğinden vezâretle İbrâil muhâfızı olup Amasya sancağı uhdesinde kaldı. Ancak Canik muhassılı Canikli Hacı Alî Bey'in hased ve istirkâbını celb etdi. Saferin on dördüncü günü müftü efendinin azliyle Sunkurlu müderrisi Çorumlu Kara İsmâ'il Efendi Amasya müftüsü oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Hazinedar Süleyman Paşa'nın yetiştirmesi olduğu için kendisine "Hazinedar Çırağı" denmişti. 1183 şevvalinin on üçüncü günü [8 Şubat 1770] Amasya mutasarrıfı oldu; Rahtuvan Paşazade Hacı İbrahim Bey bin Ömer Bey de mütesellimi oldu. Zilkadenin on dokuzuncu günü sadaret mektupçusu vekili Amasyalı Mehmed Nesîb Efendi ikinci tezkireci ve Amasya'daki sultan vakıflarının mütevellisi oldu; vakıflar kâtibi Hattat Köse Mehmed Emin Efendi onun vekili oldu. İkinci tezkireci Amasyalı Emir Hacıoğlu Hüseyin Râmî Efendi de beylerbeyi rütbesiyle Çorum mutasarrıfı oldu.
Bu yıl hacıbaşı Dânişoğlu Hacı İbrahim Efendi, Sultan Bayezid Camii'nin imam ve hatibi Seküköylüoğlu Ömer Efendi ve İçeri Şehir'de Osmaniye müderrisi Ömer Efendi vefat ettiler. Eski yeniçeri ağası Köprülü Topaloğlu Osman Ağa, vezirlik rütbesiyle Tırhala valisi oldu ve savaşa gönderildi.
1184 muharreminde [Nisan-Mayıs 1770] mütesellim Hacı İbrahim Bey başayan, Hacı Servahdî Mustafa Efendi hacıbaşı, Emir Hacıoğlu Hacı Mustafa Ağa nakip, Çorakçıoğlu Hacı Mustafa Ağa da şehir kethüdası oldu.
Saferin ilk günlerinde mutasarrıf Sâdık Paşa, Rus savaşında gösterdiği cesaret ve başarılar sebebiyle vezirlik rütbesiyle İbrail muhafızı oldu; Amasya sancağı da yine onun elinde bırakıldı. Ancak bu durum Canik muhassılı Canikli Hacı Ali Bey'in kıskançlığını ve rekabetini üzerine çekti. Saferin on dördüncü günü müftü efendinin azliyle Sunkurlu Medresesi müderrisi Çorumlu Kara İsmail Efendi Amasya müftüsü oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- çırak: burada bir büyüğün yanında yetişip onun himayesiyle yükselen kimse
- sadr-ı âlî mektûbî: sadrazamlık yazışma dairesinin başı, mektupçu
- tezkire-i sânî: sadaret kaleminde ikinci tezkireci
- nakîb: Peygamber soyundan gelenlerin işlerine bakan nakibüleşrafın şehirdeki temsilcisi
- vezâret: vezirlik rütbesi
- muhâfız: bir kalenin savunmasından sorumlu komutan
- uhde: birinin üzerinde bulunan görev
- muhassıl: bir bölgenin vergilerini devlet adına toplayan görevli
- hased ve istirkâb: kıskançlık ve rekabet
- celb etmek: üzerine çekmek
Merzifon Voyvodalığından Vezirliğe
Sâdık Mehmed Paşa, bir önceki maddede görüldüğü gibi Merzifon voyvodası iken Bender civarında başsız kalan birliği toparladığı için birkaç ay içinde Rumeli beylerbeyiliği payesiyle Amasya'yı, ardından vezirlik rütbesiyle İbrail muhafızlığını almıştır. Bu hızlı yükseliş, 1768-1774 savaşının taşra ayanına açtığı imkânları açıkça gösterir. Ancak paşanın bundan sonraki hayatı aynı ölçüde talihsiz geçecektir: 60. maddede İbrail önündeki yenilgisinden sonra azledildiği, 62. maddede esaretten kurtulup vezirliği alınarak Merzifon'da oturmaya mecbur edildiği ve sonunda Canikli Hacı Ali Paşa tarafından Merzifon'da idam ettirildiği anlatılır.
Sâdık Mehmed Paşa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Okurun dikkat etmesi gereken bir nokta, aynı adı taşıyan XIX. yüzyıl devlet adamı Sâdık Mehmed Paşa'nın (ö. 1901) bu kişiyle hiçbir ilgisi olmadığıdır; o Bayındırlı bir maliyeci olup 1878'de kısa bir süre başvekillik yapmıştır. Ansiklopedilerde ve arama sonuçlarında karşılaşılan Sâdık Mehmed Paşa maddeleri bu sonraki kişiye aittir.
İbrail Muhafızlığı
İbrail, Tuna'nın aşağı kesiminde, Eflak'ın ürünlerinin toplandığı bir ticaret iskelesi ve İstanbul'un hububat ambarlarından biriydi. Stratejik ve ticari önemi yüzünden muhafızı genellikle beylerbeyi ya da iki tuğlu vezir rütbesinde bir paşa olurdu; Sâdık Paşa'ya bu görevle birlikte vezirlik verilmesi bu teamüle uygundur. 1768-1774 savaşı sırasında kalede altı bin Osmanlı askeri bulunuyordu. 1 Ağustos 1770'teki Kartal Ovası bozgunundan sonra Kili ve Akkirman gibi İbrail de elden çıkmış, ancak 1774'teki Küçük Kaynarca Antlaşması'yla Osmanlılar'a geri verilmiştir. Hüsameddin'in kaydettiği tayin 1184 saferinin başına, yani 1770 mayısının sonuna düşer; paşa göreve geldikten birkaç ay sonra kale düşmüş, kendisi de bir sonraki maddede anlatılan yenilgi ve esarete uğramıştır.
Canikli Hacı Ali Bey'in Kıskançlığı
Maddenin son cümlesindeki "Canik muhassılı Canikli Hacı Ali Bey", sonraki maddelerin asıl kahramanıdır. Fatsalı Ahmed Ağa'nın oğlu olan Ali Bey, 1762'de ağabeyi Süleyman Paşa ile Canik mukataası üzerindeki çekişmeyi kazanarak Canik muhassılı olmuş, 1768'de başlayan savaşa katılmış ve 1769'da Hotin tarafına gönderilmişti. Hüsameddin'in burada sözünü ettiği kıskançlık, Karadeniz kıyısındaki bu güçlü ailenin nüfuzunu iç bölgelere, özellikle Amasya'ya doğru genişletme çabasıyla birlikte düşünülmelidir. Ali Bey 1772'de Amasya sancağını malikâne olarak almayı başaracaktır.
Maddede adı geçen Mehmed Nesîb Efendi, Hattat Köse Mehmed Emin Efendi ve Emir Hacıoğlu Hüseyin Râmî Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 662. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar