Şehir kethüdası Türedizâde Süleyman Ağa'nın Narlıbahçe'de yaptırdığı Süleymaniye Medresesi 1171'de (1757-58) açıldığında, ilk müderrisliğine Seyyid Hacı Bâkır Mehmed Efendi getirildi. XVIII. yüzyıl Amasya'sının medrese hocalarından olan bu âlim, Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi'nin öğrencisiydi ve medresenin yakınındaki Receb Camii'nde vaizlik de yaptı. 1187'de (1773-74) öldü, Halfet Gazi Mezarlığı'nda babasının yanına gömüldü. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar Amasya Tarihi'nde onu üç ayrı yerde anar ve her seferinde şairliğini kaydeder: kendi maddesinde "âlim, şâir, edîb, kâmil", babasının maddesinde "şu'arâ ve ulemâdan", olaylar kısmında "ulemâ ve şu'arâdan". Ne var ki bu şairliği bir beyitle belgelemez; şiirlerine ulaşılamamıştır.

Adı Üzerine

Ana listede ve kitabın dijital metninin madde başlığında "Bakır Mehmed" diye geçen ad, aynı kitabın dizininde, babasının maddesinde ve dördüncü cildin olaylar kısmında "Bâkır" biçimindedir. Uzun "â" ile yazılan Bâkır, Arapça kökenli bir addır ve Hz. Hüseyin soyundan gelen imam Muhammed el-Bâkır'ın lakabı olarak bilinir; Hüsameddin'in seyyid ailelerin soy kütüklerinde bu adı aynı yazımla verdiği de görülür. Kişinin "es-Seyyid" unvanı taşıdığı düşünülünce, adın madenin adı olan "bakır" değil "Bâkır" okunması gerekir. Amasya'da aynı yüzyılda ayrıca "Bakırcı" lakaplı bir seyyid aile bulunduğu için iki adın karıştırılmaması önemlidir: kıtlık yılında halka bakır ölçekle zahire dağıttığı için "Bakırcı" denen Zanalızâde Hacı Ahmed Efendi ve onun soyundan gelen Bakırcızâdeler bu kişiyle ilgili değildir.

Hüsameddin'in Kaydı

Amasyalıdır. Esbak Amasya müftüsü Çorumlu es-Seyyid el-Hâc Hâfız Mehmed Efendi'nin dâmâdı Saçlı el-Hâc Osmân Efendi'nin mahdûmudur. Amasya'nın allâme-i yegânesi olan Iydîzâde el-Hâc Mustafa Âkif Efendi'nin halka-i tedrîsinde ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm oldu.
Yıllarca tedrîs-i ulûm ederek fezâ'il-i ilmiyyesi zâhir olduğunda baş-a'yân Türedizâde el-Hâc Süleyman Ağa'nın Narlıbahçe civârında yaptırdığı Süleymaniye Medresesi 1171'de hitâm bulduğu zaman mutantân-ı resm-i küşâdı bi'l-icrâ üstâdının tavsiyesiyle buraya ilk müderris oldu.
Bu medrese civârında Receb Câmii şerîfinde tedrîs-i ulûma mülâzemet ederek Câmii mezkûru fevkalâde şenlendirdi. Bu Câmiin imâmı Saatçızâde es-Seyyid el-Hâc Mehmed Efendi de a'yân-ı memleketten ve erbâb-ı me'ârifden olduğu münâsebetle şerefi artmışdı.
Mû'mâ-ileyh va'z u tedrîs ile iştigâl üzere iken 1187'de vefât etdi. Halfet Mezarlığı'nda pederinin yanında medfûndur âlim, şâir, edîb kâmil bir zât idi. Mahdûmu es-Seyyid Abdülkerîm Efendi'dir.

Bugünkü dille: Amasyalıdır. Eski Amasya müftüsü Çorumlu Seyyid Hacı Hâfız Mehmed Efendi'nin damadı Saçlı Hacı Osmân Efendi'nin oğludur. Amasya'nın biricik büyük bilgini Îdîzâde Hacı Mustafa Âkif Efendi'nin ders halkasında öğrenimini tamamlayıp ders-i âm oldu. Yıllarca ders okutup ilmî üstünlüğü ortaya çıkınca, âyanın başı Türedizâde Hacı Süleyman Ağa'nın Narlıbahçe yakınında yaptırdığı Süleymaniye Medresesi 1171'de (1757-58) bitip görkemli bir törenle açıldığında, hocasının tavsiyesiyle buraya ilk müderris oldu. Bu medresenin yakınındaki Receb Camii'nde de düzenli ders okutarak camiyi çok canlandırdı. Caminin imamı Saatçızâde Seyyid Hacı Mehmed Efendi de şehrin ileri gelenlerinden ve bilgili kişilerden olduğu için caminin itibarı artmıştı. Vaaz ve ders ile meşgulken 1187'de (1773-74) öldü. Halfet Mezarlığı'nda babasının yanında gömülüdür. Âlim, şair, edip ve olgun bir kişiydi. Oğlu Seyyid Abdülkerîm Efendi'dir.

Babası Saçlı Dâmâd Osmân Efendi

"Saçlı Dâmâdzâde" lakabı, babasının "Saçlı Dâmâd" diye anılmasından gelir. Hüsameddin on ikinci ciltte babaya ayrı bir madde ayırır: Osmân Efendi-Saçlı Dâmâd, Çorumlu Mehmed'in oğludur; Amasya müftüsü Çorumlu Hâfız Seyyid Mehmed Efendi'nin ders halkasında yetişmiş, onun gözde öğrencisi ve damadı olmuş, yıllarca ders okuttuktan sonra Halfet Gazi müderrisi iken ölmüştür. Hüsameddin onu "fakîh, usûlî, halûk" diye anar ve maddeyi "Mahdûmu şu'arâ ve ulemâdan es-Seyyid Bâkır Mehmed Efendi'dir" cümlesiyle bitirir. "Saçlı" sıfatının kime ait olduğu, yani kayınpeder Hâfız Mehmed Efendi'nin mi yoksa Osmân Efendi'nin kendisinin mi lakabı olduğu açıklanmaz. XIX. yüzyılda Amasya müftüsü olan Saçlı Hacı Mahmûd Efendi ve onun soyundan gelen Saçlızâdeler ile bu aile arasında bir bağ kurulmamıştır.

Anne tarafından dedesi Çorumlu Hâfız Seyyid Mehmed Efendi, Hüsameddin'in olaylar kısmında 1095'te (1683-84) Mehmed Paşa Medresesi'ne müderris olan "fâzıl-ı meşhûr" olarak geçer. Bâkır Mehmed Efendi böylece iki kuşaktır müderris ve müftü yetiştiren bir aileden gelir.

Babanın Ölüm Yılındaki Çelişki

Osmân Efendi'nin ölüm tarihi kitapta iki farklı biçimde verilir. On ikinci ciltteki maddeye göre Halfet Gazi müderrisi iken 1150'de (1737-38) ölmüştür. Dördüncü cildin olaylar kısmında ise 1162 yılının kayıtları arasında şu satır vardır: "Şa'bânın üçüncü günü meşâhîr-i ulemâdan Saçlı Dâmâd Hacı Osmân Efendi merhûm oldu. Mahdûmu Hacı Bâkır Mehmed Efendi ulemâ ve şu'arâdandı." Bu tarih Temmuz 1749'a düşer. Aynı kişiden söz edildiği açıktır; hangi tarihin doğru olduğu belirlenemedi.

Süleymaniye Medresesi ve Receb Camii

Medreseyi yaptıran kişi, Hüsameddin'in onuncu ciltte "Süleyman Ağa-Türedizâde, el-Hâc, Hâfız" başlığıyla tanıttığı âyandır: 1163'ten (1750) sonra şehir kethüdası olup sancağın işlerini eline almış, 1168'de çekilmiş, 1169'da yeniden kethüdalığa dönmüş, 1173'te (1759) ölmüş nüfuzlu bir ağa. Aynı maddeye göre Süleyman Ağa, Narlıbahçe'nin batısında yaptırdığı medresenin yanına bir çeşme yaptırmış, giderleri için on kadar dükkânı ve müderrise ayrılmış bir evi vakfetmiştir. Narlıbahçe medresenin bahçesiydi ve Süleyman Ağa da oraya gömülmüştü. Medrese, sonra "Süleymaniye", daha sonra "Narlı Bahçesi" adıyla anıldı; 1282'de (1865-66) Ziyâ Paşa'nın mutasarrıflığında yıkılmak üzereyken tamamen ortadan kaldırıldı, arsası yola katıldı, çeşmesi Sultan Mesud Türbesi önündeki mezarlığın köşesine taşındı. Bâkır Mehmed Efendi'nin hocası Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi, iki kez Amasya müftülüğü yapmış, kırk beş yıl ders okutmuş bir âlim ve şairdir; 1173'te (1760) öldüğüne göre, medresenin açıldığı 1171'de öğrencisini buraya önerebilecek durumdadır.

Hüsameddin medresenin tamamlanma yılını 1171 olarak verir. Medrese üzerine yapılmış bir araştırmanın yapı için 1753 yılını verdiği ve müderris listesinde Bâkır Mehmed Efendi'nin adının geçmediği, maddenin sitedeki Bakır Mehmed Efendi-Saçlı Dâmâdzâde sayfasında ayrıca tartışılmıştır. Receb Camii ile imamı Saatçızâde Seyyid Hacı Mehmed Efendi hakkında başka bir bilgi bulunamadı. Bâkır Mehmed Efendi'nin bu camide okuttuğu derslerin içeriği de belirtilmez; madde yalnız, camiyi "fevkalâde şenlendirdi" diyerek dersin kalabalık bir halkaya dönüştüğünü ima eder.

Şiiri

Şiirlerine ulaşılamamıştır. Üç ayrı kayıtta şair diye anılması, Amasya'da bu yönüyle tanındığını gösterir. Kitapta ise ne bir beyit ne de bir tarih manzumesi var; şiirlerinin toplandığı bir mecmuanın adı da geçmez.

Kronoloji

1150 (1737-38) ya da 3 Şaban 1162 (1749): Babası Saçlı Dâmâd Hacı Osmân Efendi ölür.

1171 (1757-58): Narlıbahçe'deki Süleymaniye Medresesi açılır; Bâkır Mehmed Efendi ilk müderrisi olur.

1173 (1760): Hocası Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi ölür.

1187 (1773-74): Ölür; Halfet Gazi Mezarlığı'nda babasının yanına gömülür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar