[91] Mâliye defterlerinde muharrer olduğu üzere Amasyalıdır. Hacı Efendi demekle meşhûr olan Amasyalı Gökşenzâde el-Hâc Mustafa Efendizâde Abdurrahman Çelebi mahdûmudur. 1041 sâline kadar ele geçen mâliye defterlerinde “ İbrâhim Abdurrahman Hacı Efendizâde Amasya” diye mukayyeddir.
Evâ’il-i hâlinde Amasya cizyesi kâtibi, sonra cizyedâr, muhassıl olup İstanbul’a gitdi. 1024 senesinde evkâf-ı Süleymaniye mütevellîsi, 1027’de mukâta’acı ve Hâce-i sultânî Amasyalı Ömer Efendi sâyesinde 1028’de matbah emîni, 1031 senesi evâ’ilinde defterdâr-ı şıkk-ı sânî olduğu halde sene-i mezbûre recebi hâ’ilesinde taşra gönderildi.
1033 senesinde Karasi ve Uşak muhassıl-ı emvâli, ba’dehû Kütahya muhassılı ve 1038’de Hüsrev Paşa sadâretinde İstanbul’a gelip muhasebeci 1041’de Amasyalı Hüseyin Efendi’nin baş-defterdârlığında defterdâr-ı şıkk-ı sânî oldu. Ba’dehû ma’zûl olup Kastamonu defterdârı olarak gitdi. Bayram Paşa sadâretinde gelip sânîyen defterdâr-ı şıkk-ı sânî ve 1049 senesi muharreminde baş-defterdâr oldu. [92]
Sultân İbrâhim Hân’ın cülûsundan sonra Sadr-ı a’zam Kemânkeş Kara Mustafa Paşa’nın arzıyla 1051 senesi evâ’ilinde azledildi. Müte’âkiben Sultân İbrâhim Hân’ın irâdesiyle Kastamonu beylerbeyi oldu. 1053 senesi ramazânında sânîyen defterdâr-ı şıkk-ı evvel olduysa da şevvâlin dördüncü günü vefât etdi. Gâyet muhâsib, müstakîm, halûk bir zât idi. Mahdûmları Abdurrahman, Mustafa Beylerdir. Yeğeni Hacı Efendizâde Sarı Mehmed Ağa kethüdâsı idi.
Günümüz Türkçesiyle
Maliye defterlerinde yazılı olduğu üzere Amasyalıdır. Hacı Efendi diye tanınan Amasyalı Gökşenzâde el-Hâc Mustafa Efendi'nin oğlu Abdurrahman Çelebi'nin oğludur. 1041 [1631-32] yılına kadar ele geçen maliye defterlerinde "İbrâhim Abdurrahman Hacı Efendizâde Amasya" diye kayıtlıdır.
İlk zamanlarında Amasya cizye kâtibi, sonra cizyedar ve muhassıl olup İstanbul'a gitti. 1024'te [1615] Süleymaniye vakıfları mütevellisi, 1027'de [1618] mukataacı oldu; sultanın hocası Amasyalı Ömer Efendi sayesinde 1028'de [1619] matbah emini, 1031 yılı başında [1621-22] ikinci şık defterdarı iken aynı yılın receb ayındaki karışıklıkta [Mayıs 1622] taşraya gönderildi.
1033'te [1623-24] Karasi ve Uşak muhassıl-ı emvâli (mal tahsildarı), sonra Kütahya muhassılı oldu. 1038'de [1628-29] Hüsrev Paşa'nın sadaretinde İstanbul'a gelip muhasebeci, 1041'de [1631-32] Amasyalı Hüseyin Efendi'nin baş defterdarlığında ikinci şık defterdarı oldu. Sonra görevden alınıp Kastamonu defterdarı olarak gitti. Bayram Paşa'nın sadaretinde gelip yeniden ikinci şık defterdarı ve 1049 muharreminde [1639] baş defterdar oldu.
Sultan İbrâhim Han'ın tahta çıkışından sonra sadrazam Kemânkeş Kara Mustafa Paşa'nın arzıyla 1051 başında [1641] görevden alındı. Hemen ardından Sultan İbrâhim Han'ın iradesiyle Kastamonu beylerbeyi oldu. 1053 ramazanında [1643] yeniden birinci şık defterdarı olduysa da şevvalin dördüncü günü öldü. Çok hesaplı, doğru, güzel ahlaklı biriydi. Oğulları Abdurrahman ve Mustafa Beyler'dir. Yeğeni Hacı Efendizâde Sarı Mehmed Ağa kethüdasıydı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- cizye: Müslüman olmayanlardan alınan vergi
- mukâta'acı: devlet gelir kaynaklarını belli bedelle işleten kişi
- mütevellî: vakfın yöneticisi
- matbah emîni: saray mutfağının mali işlerinden sorumlu görevli
- defterdâr-ı şıkk-ı sânî / şıkk-ı evvel: defterdarlığın ikinci ve birinci kolunun başındaki görevli
- muhassıl-ı emvâl: mal ve vergi tahsildarı
- cülûs: padişahın tahta çıkışı
- arz: sadrazamın padişaha sunduğu yazılı bildirim
- mukayyed: kayıtlı
- muhâsib: hesaplı, hesap işlerinde titiz
- halûk: ahlakı güzel
Amasyalıların Maliyedeki Yeri
Hüsameddin'in sıraladığı kariyer, 17. yüzyılın başında Amasyalı bürokratların maliyede ne kadar etkili olduğunu gösterir. İbrâhim Paşa'nın yükselişinde sultanın hocası Amasyalı Ömer Efendi'nin payı bulunur. Ömer Efendi'nin, II. Osman'ın hocası olduğu ve yönetimde söz sahibi olduğu bildirilir. Metinde baş defterdar olarak anılan Amasyalı Hüseyin Efendi de Hüsameddin'e göre Amasyalıdır. Kastamonu beylerbeyiliği, İbrâhim Paşa'nın defterdarlıktan sonra bir eyaletin başına geçtiğini gösterir.
İki İbrâhim'i birbirine karıştırmamak gerekir: bu maddenin kahramanı Hacı Efendizâde İbrâhim Paşa'dır; 115. maddedeki Nefîszâde İbrâhim Paşa ise hattat defterdardır. Hüsameddin, Nefîszâde'nin Hacı Efendizâde İbrâhim Paşa'nın defterdarlığı sırasında orta defterdar olduğunu yazar.
Hacı Efendizâde İbrâhim Paşa hakkında maliye kayıtları dışında başka bir kaynakta bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 38–38. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar