Köprülüdür. Köprülü Mehmed Paşa ve mahdûmu Fâzıl Ahmed Paşa imâmetlerinden imâm-ı sâlis-i Sultânî olan Köprülü Halil Efendi bin Mehmed Efendi’nin birâderidir. Tahsîl-i ilim ve ma’rifet ederek Köprülü Mehmed Paşa’nın kâtib-i dîvânı oldu.
Paşa ile devr-i bilâd edib sadâretinde mektubçu, 1069’da tezkireci, 1071’de kâim-makâm-ı reisü’l-küttâb görüldü. 1074’de reisü’l-küttâb Şâmîzâde Mehmed Paşa’nın katlinde sâniyen kâim-makâm-ı re’isü’l-küttâb, ba’dehû asâleten reisü’l-küttâb olup 1081 senesi evâilinde vefât etdi.
Mahdûmları Abdullah, Mehmed Çelebilerdir. Mehmed Efendi, Küçük Çelebi demekle meşhûr olup Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’nın konağında terbiye görmüşdür. Bunun mahdûmu Şeyhülislâm İsmâil Asım Efendi’dir. “Ferâşet Defteri”nde “İsmâil Efendi birâder-i Halil Efendi imâm-ı sadr-ı âlî Köprülü Mehmed Paşa” diye mezkûrdur. [138]
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Köprülü Mehmed Paşa ile oğlu Fâzıl Ahmed Paşa'nın imamlığını yapıp padişahın üçüncü imamı olan Köprülü Halil Efendi'nin, yani Mehmed Efendi oğlunun kardeşidir. İlim ve bilgi edinerek Köprülü Mehmed Paşa'nın divan kâtibi oldu.
Paşa ile ülkeleri dolaşıp onun sadaretinde mektupçu, 1069'da [1658-59] tezkireci, 1071'de [1660-61] reisülküttab kaymakamı olarak görüldü. 1074'te [1663-64] reisülküttab Şâmîzâde Mehmed Paşa'nın öldürülmesi üzerine ikinci defa reisülküttab kaymakamı, ardından asaleten reisülküttab olup 1081 başında [1670] öldü.
Oğulları Abdullah ve Mehmed Çelebi'dir. Mehmed Efendi, Küçük Çelebi diye ünlüdür ve Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın konağında yetişmiştir. Bunun oğlu Şeyhülislâm İsmâil Asım Efendi'dir. "Ferâşet Defteri"nde "İsmâil Efendi, Halil Efendi'nin kardeşi, sadrazamın imamı Köprülü Mehmed Paşa" diye anılır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- imâm-ı sâlis-i Sultânî: padişahın üçüncü imamı (saray imamlarından biri)
- kâtib-i dîvân: divan yazıcısı, sadrazamın yazışma ve kayıt işlerine bakan kâtip
- devr-i bilâd: ülkeleri, illeri dolaşma
- mektubcu: sadrazamın yazışmalarına bakan kâtip
- tezkireci: divanda tezkire (resmî yazı) hazırlayan kâtip
- kâim-makâm-ı reisü'l-küttâb: reisülküttabın vekili, onun yerine bakan kişi
- asâleten: vekil olarak değil, kendi adına, asıl görev sahibi olarak
- mahdûm: oğul
- mezkûr: anılmış, adı geçen
Şâmîzâde Mehmed Efendi'nin Öldürülmesi
Hüsameddin, İsmail Efendi'nin 1074'te reisülküttab Şâmîzâde Mehmed'in öldürülmesi üzerine ikinci kez kaymakam, sonra asıl reisülküttab olduğunu yazar. Bu tarih miladî 1663'e denk gelir. Köprülüler'in yükselişini ve Şâmîzâde Mehmed Efendi'nin 1663'te idam edilişini konu alan bir akademik çalışma (Ö. Kolçak, 2023) olayın bu yıl yaşandığını doğrular. Çalışmanın tam metnine ulaşılamadı; yalnız künyesi ve başlığı okunabildi, bu yüzden olayın ayrıntısı burada yazılmıyor.
Küçük Çelebi ve Şeyhülislâm İsmâil Asım Efendi
Metindeki torun, Çelebizâde İsmâil Âsım Efendi'dir. İstanbul'da doğdu; 1723'te Damad İbrâhim Paşa'nın atamasıyla Râşid Mehmed Efendi'nin yerine vak'anüvis oldu, 1748'de İstanbul kadısı, 1759'da Koca Râgıb Paşa'nın tavsiyesiyle şeyhülislâm oldu ve 16 Şubat 1760 gecesi öldü. Bir ansiklopedi maddesi onun, babası Reîsülküttâb Mehmed Efendi'nin sıfatına nisbetle "Küçükçelebizâde" veya "Çelebizâde" diye anıldığını bildirir. Bu, Hüsameddin'in "Mehmed Efendi, Küçük Çelebi demekle meşhûr" sözüyle uyuşur; ayrıca Mehmed Efendi'nin reisülküttab olduğu bilgisi yalnız bu maddede geçer, Amasya Tarihi'ndeki kayıtta yoktur.
Köprülü Mehmed Paşa'nın Sadareti
Köprülü Mehmed Paşa 15 Eylül 1656'da sadrazam oldu; oğlu Fâzıl Ahmed Paşa ise on beş yılı aşkın bir süre bu makamda kaldı. İsmail Efendi'nin kâtiplik yılları, Köprülü Mehmed Paşa'nın sadaretinin başından Fâzıl Ahmed Paşa döneminin ilk yıllarına kadar uzanır (1081 başı, 1670).
Doğrulanamayanlar
Köprülü Halil Efendi'nin padişahın üçüncü imamlığı görevi ve İsmail Efendi'nin kâtiplik basamakları hakkında okunan kaynaklarda ayrıntıya rastlanmadı. "Ferâşet Defteri" bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 305–306. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- "Âsım Efendi, Çelebizâde", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 3, İstanbul 1991, s. 477-478. https://islamansiklopedisi.org.tr/asim-efendi-celebizade
- Müctebâ İlgürel, "Köprülü Mehmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 26, Ankara 2002. https://islamansiklopedisi.org.tr/koprulu-mehmed-pasa
- Ö. Kolçak, "Paths of Glory: The Rise of the Köprülüs and the Execution of Şamizade Mehmed Efendi (1663)", "Buyurdum ki…" The Whole World of Ottomanica and Beyond: Studies in Honour of Claudia Römer, Brill, 2023, s. 451-476 (yalnız künyesi okundu).