Amasyalıdır. Adana kadısı Mahmûd Efendi bin Şa’bân Efendi bin el-Hâc Bayrâm Efendi mahdûmudur. Nev’îzâde Atayî Efendi “Zeyl-i Şakâyık”da Mısır Mollası Ali Rızâî Efendi bin Pîr Mehmed Efendi’nin birâderi ve Abdurrahman Cebertî de “Tarih-i Mısır”da Ali Rızâî Efendi’nin akrabâsından diyor ki ammizâdesi demek olur.
Amasya‘da tahsîl-i ulûm edib pederinin kâtibi ve bazen nâibi olarak devr-i bilâd etdi. Ba’dehû Sultân Osmân-ı Sânî devrinde kudât-ı Mısriyye’den olup orada Kassâm-ı Askerî olduğu esnâda 1038 şevvâlinde ammizâdesi olan Rızâî Ali Efendi Mısır Mollası olmuşdu.
1039 senesi muharreminde kendi hânesinde vefât eden Rızâî Ali Efendi’nin vefâtı üzerine Cîze Kadısı olup gitdi. Ba’dehû Dimyat Kadısı olup 1045’de vefât etdi. Kibâr-ı ulemâ ve a’yân-ı Mısrîyye idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Adana kadısı Mahmûd Efendi'nin oğludur; Mahmûd Efendi, Şa'bân Efendi'nin, o da el-Hâc Bayrâm Efendi'nin oğludur. Nev'îzâde Atâî Efendi "Zeyl-i Şakâyık"ta onun, Pîr Mehmed Efendi oğlu Mısır Mollası Ali Rızâî Efendi'nin kardeşi olduğunu söyler; Abdurrahman Cebertî de "Tarih-i Mısır"da Ali Rızâî Efendi'nin akrabasından diye söz eder; bu, amcaoğlu demek olur.
Amasya'da ilim öğrenip babasının kâtibi ve bazen naibi olarak çeşitli beldeleri dolaştı. Sonra Sultan II. Osman döneminde Mısır kadılarından olup orada Kassâm-ı Askerî iken 1038 şevvalinde [1629] amcaoğlu Rızâî Ali Efendi Mısır Mollası olmuştu.
1039 muharreminde [1629] kendi evinde ölen Rızâî Ali Efendi'nin ölümü üzerine Cize Kadısı olarak oraya gitti. Sonra Dimyat Kadısı olup 1045'te [1635-36] öldü. Büyük âlimlerden ve Mısır ileri gelenlerindendi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- kâtib: kadının yazı ve kayıt işlerine bakan yardımcısı
- nâib: kadı vekili
- devr-i bilâd: şehirleri, ülkeleri dolaşma
- kudât-ı Mısriyye: Mısır kadıları
- Kassâm-ı Askerî: askerî sınıfa mensup kişilerin miras paylaşımına bakan görevli
- Mısır Mollası: Mısır kadısı, Kahire'de görev yapan başkadı
- ammizâde: amcaoğlu
- akrabâ: akrabalar
- kibâr-ı ulemâ: büyük âlimler
- a'yân: ileri gelenler
Bayrâmzâde Ailesi
Hüsameddin'in eserinde İsmâil Efendi'nin soyu birkaç yerde izlenebilir. Üçüncü ciltte, 969'da [1561-62] Amasya ulemâsının ileri gelenlerinden Recebzâde el-Hâc Bayrâm Efendi'nin öldüğü, oğulları Şa'bân ve Mahmûd Efendiler'e "Hacı Bayrâmzâde" denildiği yazılır. Yedinci ciltteki Bayrâm Efendi-Ahî Recebzâde el-Hâc maddesi bu soyu genişletir: Bayrâm Efendi'nin oğulları Mehmed, Şa'bân ve Ramazân Efendilerdir; Şa'bân Efendi'nin oğulları Biber Mehmed, Hasan ve Mahmûd Efendilerdir. Biber Mehmed'in oğlu Mısır kadısı Ali Rızâî Efendi'dir. Hasan Efendi Rumeli kazaskeri olmuş, Mahmûd Efendi Rumeli kadılarından sayılmıştır ve oğlu İsmâil Efendi'dir. Bu şemaya göre İsmâil Efendi ile Ali Rızâî, Şa'bân Efendi'nin iki oğlunun çocukları olduklarından gerçekten amcaoğludur; Hüsameddin'in "ammizâde" yorumu kitabın kendi kayıtlarıyla tutarlıdır. Kayıtta Ali Rızâî'nin babası "Biber Mehmed" adıyla geçerken, Atâî'ye atfedilen cümlede "Pîr Mehmed" yazıldığı dikkati çeker; iki adın aynı kişiyi gösterip göstermediği okunan kaynaklarda doğrulanamadı.
Birinci cildin mezarlıklar bölümünde, mahalle sahibi Sadreddîn Receb Çelebi'nin yanında torunu "meşhur âlimlerden el-Hâc Bayrâm Efendi"nin gömülü olduğu yazılır; bu kişinin "Recebzâde" diye anılan Bayrâm Efendi ile aynı olması akla yatkındır, ama kitap bunu açıkça söylemez. Kitap ayrıca İsmâil Efendi'nin oğlu Ebûbekir Ağa-Bayramzâde'yi anar: küçük yaşta babasıyla Mısır'a gitmiş, orada sipahi ocağına girerek Mısır sipâhîler ağası olmuş, 1069'da Mısır hazinesini İstanbul'a getirip teslim etmiş ve sipâhî ocağının kethüdâsı olmuştur. 1074 şabanında vezirlikle Mısır valisi olan Amasyalı Hacı Efendizâde Ömer Paşa'nın kethüdâsı olarak yeniden Mısır'a gitmiş ve 1079 cemâziyelevvelinde orada ölmüştür. Böylece İsmâil Efendi'nin ailesi, Mısır'daki yerleşimini iki kuşak boyunca sürdürmüş görünür.
Zeyl-i Şakâyık ve "Tarih-i Mısır"
Metin iki kaynağa dayanır. Atâî'nin Zeyl-i Şakâyık'ı, 965-1044 [1558-1634] yılları arasında Osmanlı sınırları içinde yetişen şeyhler, âlimler ve şairler hakkında bilgi veren, 1634'te tamamlanmış bir eserdir; İsmâil Efendi ile Ali Rızâî'nin yaşadığı dönemin içine düşer. Cebertî adlı kaynak için ise okunan ansiklopedik madde, Kahire'de ünlü bir âlim ve müftü olan Hasan b. İbrâhim Cebertî'nin 1110'da [1698-99] doğduğunu bildirir. Hüsameddin'in andığı "Abdurrahman Cebertî" ile bu kişi arasındaki ilişki okunan kaynaklarda açıklanmaz. Cebertî ailesinden bir âlimin 1698'de doğmuş olması, adı geçen kaynağın 1630'larda yaşayan Ali Rızâî'den epey sonraki bir kuşağa ait olduğunu gösterir; dolayısıyla Cebertî'nin Ali Rızâî'ye ilişkin kaydı sonradan derlenmiş bir bilgiye ya da daha eski bir kaynağa dayanmış olabilir. Atâî'nin ve Cebertî'nin özgün kayıtları okunamadığı için bu iki cümlenin ne dediği doğrulanamamıştır.
Dimyat ve Mısır'daki Osmanlı Kadılığı
İsmâil Efendi'nin son görev yeri olan Dimyat, Mısır'ın 1517'de Osmanlılar'ca alınmasıyla Osmanlı idaresine girmiştir. Osmanlı hâkimiyetinin ilk yıllarından itibaren askerî ve ticarî öneme sahip bir liman olmuş, 1572'de sancak merkezi hâline getirilmiştir. Evliya Çelebi, XVII. yüzyılın ikinci yarısında şehirde 7600 ev, kırk mahalle, 150 kadar cami ve mescit saymıştır. Dimyat'ın Mısır hazinesine gelirleri 1108'de [1696] 49 kese 19.210 kuruş olarak kayıtlıdır. İsmâil Efendi'nin 1039-1045 arasındaki görevi, şehrin ticaretinin bu yükselişinden biraz öncesine rastlar. Cize (Gîze) kadılığı hakkında ve Kassâm-ı Askerî görevinin Mısır'daki işleyişi hakkında okunan kaynaklarda ayrıntı bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 304. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 3. Cilt, s. 511 (Ahmed Bey); 6. Cilt, s. 88 (Ebûbekir Ağa-Bayramzâde); 7. Cilt, s. 398 (Bayrâm Efendi-Ahî Recebzâde el-Hâc); 1. Cilt, s. 137–141 (Mukaddime, mezarlıklar).
Akademik çalışmalar