Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Aç gözüñ iy bī-naẓar āyīne-i dünyāya baḳ
Pertev-i ma‘nāyı seyr it ṣūret-i eşyāya baḳ
Ol cemīlüñ ile envār-ı cemāline naẓar
Gülşen-i mīnū ile bu ḳubbe-i ma‘nāya baḳ
Sīne-i zerdümde seyr it dāġ-ı ḫūn-ālūdeyi
Āteş-i sūzānda bitmiş lāle-i ḥamrāya baḳ
Sā‘id-i sīmīnde gör tīġın o zībā berberüñ
Mu‘ciz-i Mūsā’yı seyr eyle yed-i beyżāya baḳ
Zerḳ ile ṣūfīlerüñ itdügi āh u vāhı gör
Şevḳ ile ‘āşıḳlaruñ ḳıldugı hūy u hāya baḳ
Mālik olmaz gevhere deryāya vāṣıl olmayan
Ma‘rifet dürrin dilerseñ ḫāṭır-ı dānāya baḳ
‘Işḳ ile yeğin olup ol Fażli ġavġādan emīn
‘Aḳl ile ḫalḳ içre olan bu ḳuru ġavġāya baḳ

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey basiretsiz, gözünü aç, dünya aynasına bak; eşyanın suretinde anlamın ışığını seyret.

2. O Cemîl'in (güzelin) cemalinin nurlarına bak; mavi gök bahçesiyle bu anlam kubbesine bak. (İlk mısradaki "ile" kelimesinin yeri cümleyi kapalı kılar.)

3. Sararmış göğsümdeki kanlı yarayı seyret; yakıcı ateşte bitmiş kırmızı laleye bak.

4. O güzel berberin gümüş gibi beyaz kolunda usturasını gör; Musa'nın mucizesini seyret, yed-i beyzâya (bembeyaz ele) bak.

5. Sofuların riyayla ettiği ah u vahı gör; âşıkların şevkle kopardığı hay huya bak.

6. Denize ulaşmayan cevhere sahip olamaz; marifet incisini dilersen bilgenin gönlüne bak.

7. Ey Fazlî, aşk ile güçlenip kavgadan emin ol; akılla halk içinde dönen bu kuru kavgaya bak.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-ya baḳ" sözüdür; Özkat bu gazeli ek ve Türkçe kelimeden oluşan redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "dünyā, eşyā, ma‘nā, ḥamrā, beyżā, hāy, dānā, ġavġā" kelimelerindeki "-ā" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yüz onuncu gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 245a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Özkat bu gazeli Fazlî'nin yek-âhenk gazelleri arasında sayar; yek-âhenk, bütün beyitleri aynı konu ve aynı söyleyiş havası içinde kalan gazele verilen addır. Özkat ayrıca gazelin matlaını, şairin dünyanın geçiciliğini işleyen tasavvufî ve öğretici şiirlerine örnek olarak gösterir ve Fazlî'nin bu tür şiirlerinde görünen âlemin ardındaki gerçeği aradığını, ham sofuları eleştirmeyi de ihmal etmediğini söyler.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin her beyti okura "bak", "gör", "seyret" diye seslenir; böylece redif, bakmayı bilmeyen gözü uyandıran bir çağrıya dönüşür. Matlada dünya bir aynadır ve eşyanın sureti, içindeki anlamın ışığını yansıtır. Tasavvufta görünen varlıkların ilahî güzelliği yansıttığı düşüncesi bu imgenin zeminidir. İkinci beyitte "cemīl" (güzel) ile "cemāl" (güzellik) kelimeleri yan yana gelir; ikinci mısradaki "gülşen-i mīnū" mavi gök bahçesi, "ḳubbe-i ma‘nā" ise anlam kubbesidir. İlk mısrada "ile" kelimesinin konumu cümleyi kapalı kılar; mısranın dökümde bir kelimesinin eksik kalmış olabileceği tahminimizdir.

Üçüncü beyitte âşığın sararmış göğsündeki kanlı yara, ateşin içinde biten kırmızı laleye benzetilir; divan şiirinde lalenin ortasındaki kara leke, âşığın göğsündeki yanık yarasına sık sık benzetilir. Dördüncü beyit bir berber sahnesi kurar: güzel berberin beyaz kolu ve elindeki parlak ustura, Hz. Musa'nın koynundan bembeyaz çıkan eline, yani yed-i beyzâ mucizesine benzetilir. Özkat bu beyti, Fazlî'nin peygamberleri mucizeleriyle birlikte benzetme unsuru olarak kullandığı örnekler arasında anar. Beşinci beyitte sofuların gösterişli ah u vahı ile âşıkların coşkun nidaları karşılaştırılır; "zerḳ" kelimesi burada riya, ikiyüzlülük anlamındadır.

Altıncı beyit bir öğüttür: denize dalmayan inciye ulaşamaz, marifet incisini isteyen de bilgenin gönlüne bakmalıdır. Deniz, cevher ve inci kelimeleri bir tenasüp kurar. Son beyitte aşk ile akıl karşı karşıya getirilir; aşk ile güçlenen kişi kavgadan emindir, akıl ise halk arasında bitmeyen kuru bir çekişme doğurur. Mahlas beytindeki "ol" kelimesi emir kipi olarak okunmuştur.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 349, gazel no. 110 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 245a); ayrıca s. 63-64 (gazellerin konuları), s. 69 (redifler) ve s. 75 (dinî ve tasavvufî unsurlar), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar