Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Fe‘ūlün

Yüzüñ gördüm zihī ḥüsnü’l-şemā’il
Lebüñ ṣordum zihī luṭfü’l-ḫaṣā’il
Ṭaleb ḳılsañ viṣāle ger vesīle
Yapış ‘ışḳa zihī a‘lā’l-vesā’il
Ḳo baḫtı ḳāl ile taḥṣīl-i ḥāl it
Ki ‘ilm-i ‘ışḳdur aḳvā’l-mesā’il
Cemālüñ nūrı rūşendür güneşden
Ne lāzımdur berāhīn ü delā’il
Güneşden ẕerresi olmaya rūşen
Ruḫuñ vaṣfında yazsam biñ resā’il
Olupdur Ka‘be ḫāk-ı āsitānuñ
Cemālüñ ḳıble-i ehl-i ḳabā’il
Şu deñlü mest-i ‘ışḳam kim ḳatumda
Degül mümtāz evāḫirden evā’il
Ne bilsün Fażliyā ‘uşşāḳı zāhid
Ahālī ḥālini bilmez reẕā’il
Naẓar ḳıldum senüñ fażluñla gördüm
Cihān memlū zihī farṭü’l-feżā’il

Günümüz Türkçesiyle

1. Yüzünü gördüm: ne güzel şemailli; dudağını sordum: ne latif hasletli.

2. Vuslata bir vesile istersen aşka sarıl: ne yüce vesilelerin en yücesi.

3. Bahsi (tartışmayı) sözle bırak, hâli elde et; çünkü aşk ilmi meselelerin en sağlamıdır. (Metindeki "baḫtı" kelimesi "baḥsi" okunuşuyla anlaşılmıştır.)

4. Cemalinin nuru güneşten daha parlaktır; delillere ve burhanlara ne gerek var.

5. Yanağının vasfında bin risale yazsam, onun bir zerresi bile güneşten daha açık hâle gelmez. (Beyit kapalıdır.)

6. Eşiğinin toprağı Kâbe olmuştur; cemalin bütün kabilelerin kıblesidir.

7. Öyle aşk sarhoşuyum ki katımda evveller sonlardan ayrı değildir.

8. Ey Fazlî, zahit âşıkları ne bilsin; alçaklar yücelerin hâlini bilmez. (Metindeki "ahālī" kelimesi "a‘ālī" okunuşuyla anlaşılmıştır.)

9. Senin fazlınla baktım ve gördüm: cihan dolu; ne üstün faziletler.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dokuz beyitlik bir gazeldir ve aruzun hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün" kalıbıyla yazılmıştır; her mısra üç tef'ileden oluştuğu için söyleyiş kısa ve tok bir ritim taşır. Redifsizdir; kafiye "şemā'il, ḫaṣā'il, vesā'il, mesā'il, delā'il, resā'il, ḳabā'il, evā'il, reẕā'il, feżā'il" gibi Arapça çoğul kelimelerdeki "-ā'il" sesiyle kurulur ve Özkat bu gazeli zengin kafiyeli gazeller arasında sayar. Özkat, Fazlî'nin eksiksiz gazelleri arasında yalnız birinin dokuz beyit olduğunu belirtir; neşirde dokuz beyitlik gazel budur. Gazel, Özkat'ın neşrinde yüz yirmi dördüncü gazeldir ve Süleymaniye Kütüphanesi Âşir Efendi 314 numaralı mecmuanın 118a yaprağında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Mahlas sekizinci beyitte geçer; mahlas beytinden sonra bir beyit daha gelir. Gazelde mahlasın son beyitte bulunması kuraldır; burada son beyitteki "fażluñla" sözünün şairin mahlasını ikinci kez hatırlatması dikkat çeker. Bu tespitimizdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin kafiye kelimelerinin çoğu Arapça üstünlük ve tamlama kalıpları içinde gelir: "ḥüsnü'l-şemā'il" (şemaili güzel), "luṭfü'l-ḫaṣā'il" (hasletleri latif), "a‘lā'l-vesā'il" (vesilelerin en yücesi), "aḳvā'l-mesā'il" (meselelerin en sağlamı), "farṭü'l-feżā'il" (faziletlerin en üstünü). İlk iki beyitteki "zihī" (ne güzel) ünlemi de bu kalıplara bir övgü havası katar. Üçüncü beyitte "ḳāl" (söz) ile "ḥāl" (iç durum) karşı karşıya gelir; tasavvufta kâl ehli bilgiyi sözle, hâl ehli yaşayarak edinir. Metinde "baḫtı" yazılıdır; "ḳāl" ile birlikte daha iyi anlaşılan "baḥsi" (tartışmayı) okunuşu çıkarımımızdır.

Dördüncü ve beşinci beyitler bilgi ile güzellik arasında bir karşılaştırma kurar: sevgilinin cemali güneşten parlaktır ve onu kanıtlamak için delil gerekmez; bin risale yazılsa da onun bir zerresi bile güneşten açık hâle gelmez. Beşinci beytin dizimi kapalıdır ve bu okuma bir tahmindir. Altıncı beyitte sevgilinin eşiği Kâbe'ye, cemali kıbleye benzetilir. Yedinci beyitte aşk sarhoşluğu ilk ile sonu ayırt etmeyi imkânsız kılar; "evā'il" ve "evāḫir" kelimeleri tezat kurar. Sekizinci beyitte metinde "Ahālī" yazılıdır; mısraın sonundaki "reẕā'il" (alçaklar) kelimesiyle tezat kurduğu için "a‘ālī" (yüceler) okunuşu çıkarımımızdır. Arap harfli yazıda bu iki kelime birbirine çok yakındır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 357-358, gazel no. 124 (Süleymaniye Ktp., Âşir Efendi 314, vr. 118a); ayrıca s. 62 (gazellerin beyit sayıları), s. 69 (kafiye) ve s. 118-119 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar