Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün

Sīne ṭablını dögüp sancaḳ-ı āhı çekelüm
Yine iḳlīm-i belā üzre sipāhī çekelüm
Mest ü medhūş olalum cümle cihāndan geçelüm
Bezm-i ‘ışḳ içre bugün cām-ı İlāhī çekelüm
Çünki ser-rişte-i maḳṣūda sebebdür iy cān
Ne belā ise ġam-ı zülf-i siyāhı çekelüm
Her ḳadeḥ kim çekerüm ulu güneh dirsin şerr
Merḥamet ḳıl nice bir bunca günāhı çekelüm
Tīr-i maḳṣūd dilerseñ ki nişāne irişe
İy göñül ‘ışḳ kemānını kemā-hi çekelüm
Çekmeden ḳaçma sebū-yı meyi her-geh ṣūfī
Ne ḳadar bār ise bārī anı gāhī çekelüm
Almaġa milk-i ġamı āteş-i dilden Fażlī
Tīġ-ı leşker-şiken-i ġayret-i şāhı çekelüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Göğüs davulunu döğüp ah sancağını çekelim; yine bela ülkesinin üzerine asker çekelim.

2. Sarhoş ve kendinden geçmiş olalım, bütün cihandan geçelim; bugün aşk meclisinde ilahî kadehi çekelim.

3. Ey can, (zülüf) maksadın ipucuna sebep olduğuna göre, ne bela ise kara zülfün gamını çekelim.

4. Çektiğim her kadehe "büyük günah" der, (beni) kötülersin; merhamet kıl, ne zamana dek bunca günahı çekelim? ("Şerr" kelimesi kapalıdır; "şer‘" okunuşu ile mısra "şeriat bunu büyük günah sayar" anlamına gelebilir.)

5. Ey gönül, maksat okunun hedefe erişmesini dilersen aşk yayını gereği gibi çekelim.

6. Ey sofu, şarap testisini çekmekten (içmekten) her zaman kaçma; yükü ne kadar ise bari onu ara sıra çekelim.

7. Ey Fazlî, gam mülkünü gönül ateşinden almak için şahın gayretinin ordu kıran kılıcını çekelim.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "çekelüm" fiilidir; Özkat bu gazeli Türkçe kelime redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "āh, sipāhī, İlāhī, siyāh, günāh, kemā-hi, gāhī, şāh" kelimelerindeki "-āh / -āhī" sesleriyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yüz yirmi dokuzuncu gazeldir ve Süleymaniye Kütüphanesi Âşir Efendi 314 numaralı mecmuanın 113a yaprağında bulunur. Matlaın ilk kelimelerinden "dögüp" nüshada metin içinde "çeküp" biçimindeyken sayfa kenarında "dögüp" olarak düzeltilmiştir.

Tarihî Bağlam

Özkat'a göre bu gazelin Muhibbî'nin "Allah Allah diyelüm sancaḳ-ı şāhı çekelüm / Yürüyüp her yaneden şarḳa sipāhī çekelüm" matlalı gazeline nazire olması muhtemeldir. Muhibbî, Kanunî Sultan Süleyman'ın şiirlerinde kullandığı mahlastır; Özkat, Kanunî'yi Fazlî'nin etkilendiği şairler arasında sayar ve Fazlî'nin onun iki gazelini tanzir ettiğini söyler. Fazlî'nin matlaı, Muhibbî'nin matlaındaki sancak ve sipahi kelimelerini aynı yerlerinde tutar; ancak padişahın sefer çağrısını âşığın bela ülkesine yürüyüşüne çevirir. Bu karşılaştırma tespitimizdir. Gazelin kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin imgeleri sefer ve meclis arasında gidip gelir. Matlada göğüs bir davul, ah bir sancak, gözyaşı ve dert ise bela ülkesine yürüyen bir ordudur. İkinci beyitte sefer bir aşk meclisine dönüşür ve "cām-ı İlāhī" (ilahî kadeh) çekilir. Redifteki "çekmek" fiili her beyitte başka bir anlamla kullanılır: sancak çekmek, asker çekmek, kadeh çekmek (içmek), gam çekmek, günah çekmek, yay çekmek, kılıç çekmek. Bu anlam çeşitliliği gazelin başlıca sanatıdır; tespitimizdir. Üçüncü beyitte zülüf, "ser-rişte-i maḳṣūd" (maksadın ipucu) olarak düşünülür; zülüf ile ip arasındaki benzerlik bir tenasüp kurar.

Dördüncü beytin ilk mısraı kapalıdır; sondaki "şerr" kelimesi "kötülük" anlamıyla okunabileceği gibi "şer‘" (şeriat) okunuşuyla da anlaşılabilir. İkinci okuma çıkarımımızdır. Beşinci beyitte "kemā-hi" (gereği gibi) sözü ile "kemān" (yay) kelimesi arasında ses ilgisi vardır; bu tespitimizdir. Altıncı beyitte "bār" (yük) ile "bārī" (bari) kelimeleri yan yana gelir ve sofuya şarap testisinin yükünü hiç değilse ara sıra çekmesi öğütlenir. Son beyitte gam mülkünü almak için şahın gayret kılıcı çekilir. Nazire zemininde bu "şah" sözünün Muhibbî mahlaslı padişahı akla getirmesi çıkarımımızdır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 361, gazel no. 129 (Süleymaniye Ktp., Âşir Efendi 314, vr. 113a); ayrıca s. 69 (redifler), s. 99 (nazireler) ve s. 118-119 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar