Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Her ḳaçan dil yā ḳılup ḳaddini āhın tīr ider
Deşt-i miḥnetde belā āhūların naḫçīr ider
İki sā‘at çeşmüme görinmese ol māh-ı rev
Eşk ü āhum aramaḳdan yiri gögi bir ider
Ḥall idüp her-dem sevād-ı çeşmi naḳḳāş-ı ḫayāl
Levḥa-i dilde ṣanemler ṣūretin taṣvīr ider
Küfr-i zülfin ol bütüñ her kim ki īmān bilmeye
Dīni içün müfti-i ‘uşşāḳ anı tekfīr ider
Çıḳsa ḳaddüñ yādına āhum elif-veş ṭoġrulup
Āsmān-ı aṭlas aña başı üzre yir ider
Dilkülenme herkese nūş eyle ṭavşan ḳanı mey
Gürbe ṣūfī mūşek iken kārı nice şīr ider
Fażlī’nüñ rüsvāy u bed-nām olduġın ‘ayb eyleme
Çünki iy ṣūfī bilürsin her işi taḳdīr ider

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönül ne zaman boyunu yay edip ahını ok etse, mihnet çölünde bela ceylanlarını avlar.

2. O yürüyen ay iki saat gözüme görünmese, gözyaşım ve ahım onu aramaktan yeri göğü bir eder.

3. Hayal nakkaşı her an gözünün karasını eritip (mürekkep yaparak) gönül levhasına putların (güzellerin) suretini resmeder.

4. O putun zülfünün küfrünü iman bilmeyen kim olursa, âşıkların müftüsü onu dini yüzünden tekfir eder (kâfir sayar).

5. Boyun hatırına gelince ahım elif gibi doğrulup çıksa, atlas gök ona başının üstünde yer verir.

6. Herkese karşı tilkilik etme, tavşan kanı (renginde) şarabı iç; sofu kedisi, (henüz) bir fareyken nasıl aslanlık eder?

7. Ey sofu, Fazlî'nin rüsva olup kötü ad almasını ayıplama; çünkü bilirsin ki her işi takdir (kader) belirler.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "ider" kelimesidir; Özkat bu gazeli Türkçe kelime redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "tīr, naḫçīr, bir, taṣvīr, tekfīr, yir, şīr, taḳdīr" kelimelerindeki "-īr/-ir" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde altmış dokuzuncu gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 237b) bulunur. Özkat'ın notuna göre altıncı beyitteki "mūşek" kelimesi nüshada farklı bir yazımla geçer. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk beyit av sahnesiyle açılır: gönül, iki büklüm boyunu yay, ahını ok yapar ve mihnet çölünde bela ceylanlarını avlar. "Yā", "tīr", "deşt", "āhū" ve "naḫçīr" kelimeleri bir tenasüp kurar; "āh" ile "āhū" arasında da ses benzerliği vardır. İkinci beyitte sevgili iki saat görünmese âşığın gözyaşı ve ahı yeri göğü bir eder; Özkat bu beyti "yeri göğü bir etmek" deyiminin örneği olarak verir. Gözyaşının yere, ahın göğe yönelmesi deyimi kelime anlamıyla da canlandırır. Üçüncü beyitte hayal bir nakkaştır; gözün karasını mürekkep gibi eritir ve gönül levhasına güzellerin suretini çizer. "Sevād" kelimesi hem göz bebeğinin karası hem de yazı karası anlamına gelir.

Dördüncü beyit küfür ile iman arasındaki tezat üzerine kurulur ve divan şiirinde zülfün "küfr" sayılmasına dayanır: sevgilinin zülfünün küfrünü iman bilmeyeni âşıkların müftüsü kâfir sayar. Beşinci beyitte âşığın ahı sevgilinin boyunu hatırlayınca elif harfi gibi dimdik yükselir ve atlas gök ona başı üstünde yer verir. Özkat bu beyti "baş üstünde yer vermek" deyiminin örnekleri arasında sayar. "Aṭlas" kelimesi hem en yüksek gök katının adı hem de değerli bir kumaş olarak bilinir.

Altıncı beyit Özkat'ın tenasüp sanatına verdiği örneklerdendir ve incelemede iki yerde geçer. Beyitte hayvan adlarıyla kurulmuş bir dizi vardır: "dilkü" (tilki), "ṭavşan", "gürbe" (kedi), "mūş" (fare) ve "şīr" (aslan). Tilkilenmek, kurnazlık etmek demektir; tavşan kanı ise şarabın rengini anlatır. Sofu, kediye benzetilir; ama o daha bir fare kadar küçükken aslan işi görmeye kalkar. Bu beyit, sofunun gösterişli zühdünü küçümseyen alaycı bir söyleyiştir. Son beyitte âşığın rüsvalığı kadere bağlanır ve sofuya, her işi takdirin belirlediğini bildiği hatırlatılır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 325, gazel no. 69 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 237b); ayrıca s. 45 ve 83 (söz sanatları), s. 69 (redifler), s. 91 ve 93 (deyimler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar