Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Fe‘ūlün

چو صنع‌الله را فرزند محمود
شد از دار فنا رحلت مقرّر
نوشته بر مزارش صنع تاریخ
(سنه ٩٥٥) ز فرّ نور حق بادا منوّر

Okunuş: Çü Ṣun‘ullāh-rā ferzend-i Maḥmūd / Şod ez dār-ı fenā riḥlet muḳarrer // Nüvişte ber mezāreş ṣun‘ tārīḫ / Zi ferr-i nūr-ı Ḥaḳ bādā münevver (sene 955). Neşirde yalnız Arap harfli metin ve Türkçe anlam vardır; Latin harfli okuma bizimdir.

Günümüz Türkçesiyle

1. Sun'ullah'ın övgüye değer (ya da Mahmud adlı) oğlunun bu fani dünyadan göçü takdir edildiğinde,

2. İlahî kudret onun mezarının üzerine şu tarihi yazdı: "Hakk'ın nurunun parıltısıyla aydınlık olsun" (955). (Özkat'ın aktarımıyla: "Allah'ın aydınlık ve parlak nuruyla mezarı aydınlansın.")

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir iki beyitlik, Farsça bir tarih manzumesidir; Fazlî'nin divanında Farsça yazılmış tek tarih budur. Vezin hezec bahrinin "mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün" kalıbıdır. Kafiye "muḳarrer" ile "münevver" kelimelerindeki "-er" sesidir; Mustafa Özkat bu tarihi yarım kafiyeli tarihler arasında sayar. Son mısra, "Zi ferr-i nūr-ı Ḥaḳ bādā münevver", ebced hesabıyla ölüm yılını verir. Özkat divandaki bütün tarih mısralarının "târih-i tam" usulüyle, yani mısranın bütün harfleri sayılarak düzenlendiğini yazar; bu mısranın harflerinin toplamının 955 ettiği tarafımızdan sayılarak doğrulanmıştır. Şiirde mahlas yoktur.

Özkat manzumeyi divanın sekizinci tarihi olarak, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmından (vr. 229b) yayımlar. Neşirde metin yalnız Arap harfleriyle verilmiştir; Özkat iki beytin anlamını dipnotta Türkçe olarak açıklar, okunuşunu vermez. Özgün metin neşrin basılı sayfasından harfi harfine aktarılmıştır. Latin harfli okuma ve beyitlerin tek tek kelimelerine dayanan açıklamalar bizimdir; anlam Özkat'ın dipnotlarıyla karşılaştırılmıştır. Özkat aynı metni, Fazlî'nin Arapça ve Farsça söyleyişlerini ele aldığı bölümde de anlamıyla birlikte tekrarlar.

Anlam ve Söz Sanatları

Birinci beyitte "Maḥmūd" kelimesi iki türlü anlaşılabilir: hem "övülmüş, övgüye değer" demektir hem de ölen gencin adıdır. Özkat de dipnotunda bu iki anlamı birlikte verir: "Sun‘ullāh'ın övgüye değer (veya Maḥmūd adlı) oğlu." Göç kelimesi olarak seçilen "riḥlet", ölümün bir yolculuk diye anlatılmasıdır; "dār-ı fenā" (yokluk yurdu) ifadesi de dünyanın geçiciliğini hatırlatır.

İkinci beyitteki "ṣun‘" kelimesi, "yaratma, yapma, sanat" anlamında ilahî kudrete işaret eder: tarihi mezar taşına yazan, Allah'ın yaratma gücüdür. Aynı kelime babanın adının da (Ṣun‘ullāh, "Allah'ın yaratması") ilk parçasıdır; ölen oğulla babanın adının böylece aynı beyitte buluşturulduğu tespitimizdir. Bu söyleyiş, aynı genç için yazılmış yedinci tarihteki "Seng-i mezārı üzre tārīḫ yazdı ḳudret" mısraının Farsça bir karşılığı gibidir. Tarih mısraındaki "ferr" kelimesi parıltı ve heybet anlamına gelir; mezarın Hakk'ın nuruyla aydınlanması dileği, Fazlî'nin aynı ölüm için yazdığı Türkçe tarihlerdeki "Yirin nūr eylesün" ve "Ḥaḳ ideli münevver" dualarını tekrarlar.

Tarihî Bağlam

Özkat'a göre altıncı, yedinci ve sekizinci tarihler, Şehzade Mustafa'nın vezirlerinden Sun'ullah Beg'in Mahmud adlı oğlunun 955 (1548) yılındaki ölümü üzerine yazılmıştır. Fazlî aynı genç için iki Türkçe tarih ve dokuz bentlik bir müseddes mersiye de kaleme almış, babası Sun'ullah için ise bir kaside sunmuştur. Bu yıllarda Şehzade Mustafa Amasya sancakbeyiydi ve Fazlî onun divan kâtibiydi. Bir ölüm için Türkçe ve Farsça olarak üç ayrı tarih söylenmesi, şairin hem vezirin ailesine yakınlığını hem de Farsçadaki ustalığını göstermek istediğini düşündürür; bu bir yorumumuzdur. Özkat, Sun'ullah'ın hayatı hakkında bilgi bulamadığını belirtir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 281, tarih no. 8 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 229b); ayrıca s. 56 (Sun'ullah kasidesi), s. 59-60 (tarihler üzerine), s. 68 (kafiye) ve s. 110-111 (Farsça söyleyişler), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.
  • Hasan Aksoy, "Kara Fazlî", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24, İstanbul 2001, s. 360-361, https://islamansiklopedisi.org.tr/kara-fazli.

Çevrimiçi kaynaklar