Amasya Merkez ilçesine bağlı Sazköy, 2025 sonunda 160 kişinin yaşadığı küçük bir köydür. Köyün kendi adıyla anıldığı yayımlanmış bir çalışma yoktur; ama Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın Amasya Tarihi'nde, Öz nahiyesine bağlı bir "Saz karyesi" ile Türk beylerinden İltekin Gazi'nin soyuna ait olup yüzyıllar boyunca "Saz mâlikânesi" diye anılan bir çiftlik geçer. Bu kayıtların bugünkü Sazköy'e ait olduğunu kesin olarak gösteren bir belge bulunamamıştır; aşağıda anlatılanlar bu çekinceyle okunmalıdır.

Saz Karyesi ve Saz Mâlikânesi

Yasar'ın biyografi ciltlerinde Saz adı ilk olarak Amasya'nın fethi döneminde adı geçen İltekin Gazi'nin oğlu Emîr Hüsâmüddevle Hasan Gazi ile birlikte anılır. Yasar'a göre Hasan Gazi, çiftliği olan Saz karyesini evladına vakfetmiş ve 550'den (1155) sonra ölmüştür; bu çiftliğe "Emîr Hasan alanı" ve "Saz mâlikânesi" denmiştir. Aynı emirin, annesi olduğu anlaşılan Efrûmiye Bânû'nun Torumtay Camii'nin batısındaki ahşap türbesi için kurduğu vakfın da Saz mâlikânesinde bulunduğunu Yasar kayıtlara dayanarak yazar.

Mâlikâne, kurucusunun soyunun elinde uzun süre kaldı. Hasan Gazi'nin torunu Emîr Ziyâeddîn Aydın Bey, 610'dan (1213-14) sonra ölen bir Selçuklu emiridir ve "ceddinin vakfeylediği Saz Çiftliği" onun mâlikânesiydi. Aydın Bey'in torunu Emîr İzzeddîn Hasan Bey 715'te (1315) ölmüş, oğlu Alâeddîn Ali Bey de Saz mâlikânesinin mutasarrıfı olmuştur. On dördüncü ve on beşinci yüzyıllarda mâlikâne, Yasar'ın "Aydınoğlu" diye andığı kollarda kaldı: Hacı Savcı Bey'in oğlu Aydın Bey 768'den (1366-67) sonra ölmüş; Hasan Bey'in oğlu bir başka Aydın Bey 841'de (1437-38) babasının yerine mutasarrıf olup 848'de (1444) Varna Savaşı'nda şehit düşmüştür. Ali Bey'in oğlu olan üçüncü Aydın Bey de kardeşi Hasan Bey'le birlikte "nâm-ı diğer Saz mâlikânesi" denen Emîr Hasan Alânî'nin mutasarrıfı olmuş ve 920'de (1514) Çaldıran'da ölmüştür. Yasar, Girit seferinde ölen Habîb Ağa'nın kuşağına kadar mâlikânenin bu ailenin tasarrufunda kaldığını belirtir.

Sonraki yüzyıllarda mâlikâne başka ellere geçti. Halvetî şeyhi Derûnî Mehmed Efendi, Osman Efendi Tekkesi şeyhiyken Saz mâlikânesinin de mutasarrıfı olmuş ve 1114 (1702-03) dolaylarında ölmüştür. Maliyede yükselen Amasyalızâde İsmâil Efendi de 1197'de (1783) Amasya'da Saz mâlikânesi mukataasını iltizama almış olarak yaşıyordu.

Sazlıoğulları

Köyden çıkan kişilerden Yasar'ın anlattığı tek biyografi, on sekizinci yüzyılın sonunda yaşamış bir âlime aittir. İbiş İbrâhim Efendi, Yasar'ın ifadesiyle "Amasya'nın Öz nâhiyesine mülhak Saz karyesinden" Ali'nin oğludur. Fenercizâde Hacı Evliyâ Halil Efendi'nin yanında yetişmiş, hocasının müftülüğü sırasında fetvaların müsveddelerini yazmış ve "Hacı İbiş Efendi" diye tanınmıştır. Uzun yıllar ders verdikten sonra 1214'te (1799-1800) Halifet Gazi Medresesi müderrisi olmuş, 1222 Muharreminin ilk günü (Mart 1807) ölmüştür. Oğulları Mehmed ve Ali Efendiler ile onların evladına "Sazlıoğulları" denmiştir.

Kayıtların Sazköy ile İlişkisi

Yasar Öz nahiyesini Amasya'nın güneyini kaplayan, merkezi Ezinepazar olan nahiye olarak tarif eder. Saz karyesinin bu nahiyeye bağlı olduğunu söylemesi, köyü güneydeki köyler kuşağına yerleştirir. 1845 temettuat defterlerinde Sevincer köyünde mülkü bulunan dışarıdan mülk sahipleri arasında "Saz karyesi"nden Hasan adlı birinin yazılması da bu yöndeki bir işarettir. Öte yandan Tayfun Soydal'ın incelediği Ezinepazar nahiyesinin yirmi yedi defteri arasında Saz adlı bir köy defteri yoktur; 2008'deki Ezinepazar ilçe teklifinin listesinde de Sazköy yer almaz. Bekir Başalan'ın tablosu Sazköy'ü adı değiştirilen yerleşimler arasında saymaz. Bu durumda Saz karyesi ile Sazköy'ün aynı yer olduğu, adların örtüşmesine dayanan güçlü ama kanıtlanmamış bir olasılık olarak kalır.

Tabloyu karıştıran bir kayıt daha vardır. 1530 tarihli Karaman ve Rûm muhasebe defterinde Geldiklan-âbâd nahiyesinde "Saz-doğmuş" adlı bir köy ile bu köyün camisi yazılıdır (s. 359). Yasar da bir dipnotta, Emîr Hasan evladından Devlet Şah'ın Geldiklan nahiyesindeki Sazdoğmuş karyesinde bir cami yaptırdığını belirtir. Emîr Hasan soyunun bu köyle de bağı bulunması, Saz mâlikânesinin Öz'deki Saz karyesi yerine Geldiklan'daki Sazdoğmuş olabileceği ihtimalini de açık bırakır. Geldiklan, Öz'den ayrı bir nahiyedir; hangi kaydın bugünkü Sazköy'e ait olduğu bu yüzden kesinleştirilememiştir.

Bugünkü Durum ve Nüfus

2023 il çevre raporundaki köy içme suyu envanteri, Sazköy'ün şebekesini 1986'da kurulmuş ve bir kuyudan terfi ile beslenen bir sistem olarak gösterir. Köy için yılda ortalama 8.453 metreküp su çekilmekte, su yeterli sayılmaktadır. Envanterde köyün nüfusu 193 olarak yazılıdır ve bağlı bir mahalle gösterilmemiştir.

Sazköy'ün nüfusu 2007'de 203 iken 2010'da 228'e çıktı; serinin en yüksek değeri budur. Sonraki yıllarda sayı 190-205 arasında gidip geldi, 2020'den sonra ise her yıl biraz azalarak 2025'te 160'a indi. Son yılda köyde kayıtlı 93 erkeğe karşılık 67 kadın bulunuyordu; bu küçük nüfusta erkeklerin sayısı kadınlarınkinden 26 fazladır.

Kronoloji

550 (1155) sonrası: Saz karyesini evladına vakfeden Emîr Hasan Gazi ölür.

848 (1444): Saz mâlikânesi mutasarrıfı Aydın Bey Varna Savaşı'nda ölür.

920 (1514): Mâlikânenin mutasarrıflarından bir başka Aydın Bey Çaldıran'da ölür.

1222 (1807): Saz karyesinden Hacı İbiş İbrâhim Efendi ölür.

1845: Saz karyesinden Hasan'ın Sevincer'de mülkü kayıtlıdır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar