Amasya'nın dokumacılık geleneği çoğu zaman Merzifon bezi, Taşova yöresinin kilimleri, Yassıçal çuhası ve Gediksaray köyü dokumalarıyla sayılır. Bunlardan ikisi, Yassıçal çuha dokuması ile Gediksaray dokuması, 2025 yılının şubat ayında Amasya'da düzenlenen bir tanıtım toplantısıyla coğrafi işaret belgesi sahibi ürünler olarak duyuruldu. Belgeyi Amasya Ticaret ve Sanayi Odası aldı; belge Vali Önder Bakan tarafından Oda Yönetim Kurulu Başkanı Murat Kırlangıç'a verildi. Vali konuşmasında, ilin yakın zamana kadar yalnızca dört coğrafi ürüne sahip olduğunu, valilik öncülüğündeki çalışmalarla bu sayının yirmi dörde çıktığını söyledi ve tescilli ürünlerin Avrupa Birliği'nde de kayda geçirilmesini hedeflediklerini ekledi. Tescilin dayandığı üretim ise ev tezgâhlarında kuşaklar boyunca sürmüş, bir ara neredeyse bırakılmış ve kadınların çabasıyla yeniden kurulmuş bir el emeğidir.

Çuha Nedir, Yassıçal Neresidir

Çuha sözcüğü sözlüklerde ince, sık ve tüysüz dokunan, oldukça yumuşak bir elbiselik ve döşemelik kumaş olarak tanımlanır. Osmanlı döneminde çuha adı büyük ölçüde yünlü kumaşı anlatırdı. Selanik, İstanbul, Bursa, Edirne ve Şam çuha üretiminin başlıca merkezleriydi. Selanik'te kumaşı dokuyanlar 1492'den sonra İspanya'dan gelen Yahudi toplulukları olmuş, üretimin büyük bölümü Yeniçeri Ocağı ile kapıkulu askerlerinin giyim ihtiyacına gitmiştir. Çuha hem kadın hem erkek giyimine uygundu, dervişlerin taç ve hırkalarında da kullanılırdı. 1720 şenliklerinde İstanbullulara çuha hediye edildiği, Beykoz'da makine ve su gücüyle işleyen bir çuha fabrikasının 1805'te açıldığı kaynaklarda yer alır. Amasya çuhası bu devlet üretiminden ayrı, köy tezgâhlarında yapılan çok daha yerel bir kumaştır. Folklor araştırmacısı Petek Ersoy İnci, Osmanlı kumaş dokumacılığını anlatan kaynaklarda Amasya'nın çuhayla ilişkisinin kurulmadığına dikkat çeker; Yassıçal çuhasını Osmanlı çuha tarihine bağlayan belgeli bir bilgi bulunmamaktadır.

Yassıçal, Amasya il merkezine bağlı bir köy ve belde olarak anılır; çuha dokuması adını buradan alır. Yöredeki anlatılara göre bu kumaşın Yassıçal'daki geçmişi yaklaşık iki buçuk asra uzanır. Coğrafi işaret başvurusunda da dokumanın geçmişinin eskiye dayandığı, Amasya'nın dokumaya dayalı ekonomisinde önemli bir yeri bulunduğu ve coğrafi sınırla ün bağının bu nedenle kurulduğu yazılıdır. Yassıçal çuhası kimi kaynaklarda "çulhalık" adıyla da geçer. Usta öğretici Hatice Bünyat'ın aktardığına göre çulhalık sözcüğü yöre insanı için yün dokumak demektir. Nitekim aynı tezgâhta güç ipine yün takıldığında yünlü, pamuk takıldığında pamuklu bir kumaş çıkar; Bünyat'ın annesi yünden döşek şalı ve öncek denen folklor giysisini dokumuştur. Bugün kumaş ağırlıkla pamuk iplikle dokunur. Haziran 2022'de Kültür ve Turizm Bakanlığında yapılan bir toplantıdan sonra dokumanın "çulha" adıyla da anılmaya başladığı kaydedilmiştir; yine de Amasya'daki kurslarda, sergilerde ve resmî belgelerde yerleşik ad çuhadır.

Tezgâh ve Dokuma Tekniği

Yassıçal çuhası, motiflerin elle, kumaşın mekikle oluşturulduğu bir dokumadır. Coğrafi işaret bülteninde tanımı şöyle yapılır: renkli pamuk iplikler ve isteğe göre ipek iplikler kullanılarak, tahtalı tekniğiyle, Amasya ilindeki dokuma tezgâhlarında üretilen dokuma. Dokumanın dayandığı dört temel araç çözgü dolabı, çözgü kalıbı, güç ve tezgâhtır. Bunlardan güç demirci ustalarına yaptırılır; ötekiler Amasyalı marangozlar tarafından dayanıklılığı nedeniyle gürgen ağacından yapılır ve kaynak kişilere göre otuz kırk yıl dayanır. Çözgü dolabında ipler çile hâline getirilir, çözgü kalıbı dokumanın enini belirler. Çözgü ipleri güçten geçirilip tezgâha takıldıktan sonra dokuma, ayakların ve ellerin birlikte çalışmasıyla yapılır; ayakçak denen pedallar iplerin açıklığını ayarlar, mekik bir sağa bir sola geçer.

Bültende ayrıntılı olarak anlatılan hazırlık aşaması, kumaşın neden zahmetli olduğunu gösterir. Üç kat kırmızı pamuk ip çıkrıkla masuraya sarılır, krem renkli atkı ipi ayrı bir masuraya alınır. Çözgüdeki her seksen güç ipi bir çile sayılır ve çile başları renkli ponponlarla işaretlenir. Dokumanın eni çile sayısına bağlıdır: on çileden elli santimetre, sekiz çileden otuz sekiz ile kırk santimetre arasında bir çözgü elde edilir. Göynek ve çarşaflar sekiz çileden, örtüler yedi çileden dokunur. Çözgü sırayla güçlerden ve taraktan geçirilir, uçlar eşitlenip tezgâha bağlanır, iplikler gerilir. Dokuma bittiğinde kumaş makasla tezgâhtan kesilir, saçaklar bağlanır, kenarlar temizlenir ve ütülenir.

Kumaşı öteki dokumalardan ayıran tahtalı tekniğidir. Tarağın arkasında alt ve üst iplikler üçer üçer ayrılır, toplam altı ip bir motifin temelini oluşturacak biçimde bir tahtanın altından ve üstünden geçirilir. Dokumacı ayakçağa basmadan arkadaki düz tahtayı kendine doğru çekip dikleştirir, açılan ağızlıktan üç katlı kırmızı ipi geçirir, tahtayı geri iter. Ardından ayakçağa basarak krem atkı ipini atar ve bu işlemi üç kez yineler. Bu harekete "tahta kaldırma" denir. Ortaya çıkan geometrik bezemeye yörede tahtalı motifi adı verilir. Ersoy İnci'ye göre bu teknik eskiden tuman denen alt giysinin paça kısmında kullanılırdı. Bir kursiyerin anlattığına göre gelinlerin altına giydirilen tahtalı tuman ile baştan sona işlenmiş içli göynek, çuhadan yapılan giysiler arasındaydı.

Renkler, Motifler ve Kullanım Alanları

Yassıçal çuhasında ağırlıklı olarak kırmızı tercih edilir; yanında turkuaz, mavi, yeşil, turuncu, sarı, mor ve pembe gibi canlı renkler de kullanılır. Geleneksel yöntemde iplerin kök boyalarla renklendirildiği, bunun ardından tetce ve çıkrıkla mekiklere sarıldığı anlatılır. Kumaşın desenleri adlarıyla bilinir. Eminem, Süleyman, Mehmet Dede, tekke peşkiri, sinekli, deveci, kara viran, çift mekik, çavuş ve tahtalı, usta öğreticilerin ve coğrafi işaret belgesinin saydığı adlardır. Yöredeki anlatıya göre Eminem motifi bir annenin evladına duyduğu hasreti, Süleyman motifi kararlılığı yansıtır. Bu yorumlar sözlü aktarıma dayanır ve yazılı bir belgeyle doğrulanmış değildir.

Geleneksel kullanımda çuha beşik örtüsü, çarşaf, peşkir, göynek, tuman ve kefen bezi olarak dokunurdu. Ersoy İnci'nin gözlemine göre modern yaşam bu kullanımların çoğunu terk etmiştir: göynek yerini iç çamaşırına, kefen beze, peşkir havluya bırakmış, çuhanın günlük hayattaki işlevi büyük ölçüde çarşafla sınırlı kalmıştır. Bugün aynı kumaştan gömlek, örtü, pike, salon takımı, çanta ve kırlent yapılmaktadır. Dokumaların boyutu sabit değildir, ürüne göre değişir. 2019'daki bir kursta çözgü boyu yirmi dört ve yirmi sekiz metre olarak hazırlanmış, kumaş otuz beş, otuz yedi, kırk ve kırk altı santimetre enlerinde dokunmuştur. Otuz beş santimlik şeritlerden çanta ve koşucu örtüsü, kırk santimlik şeritlerden çocuk giysisi, kırk altı santimlik şeritlerden perde, pike, masa örtüsü ve yetişkin elbisesi çıkarılmıştır. Geleneksel göynek otuz dokuz santim eninde ve bir metre boyundadır, beşik örtüsü otuz sekiz santime kırk santimdir.

Tezgâhların Yeniden Kurulması

Yassıçal çuhası zamanla unutulmaya yüz tutmuştu. 2006 yılında Amasya Valiliğinin girişimiyle, il merkezine bağlı Yassıçal köyünde Amasya Halk Eğitimi Merkezi tarafından bir çuha dokuma kursu açıldı. Atıl durumdaki tezgâhlar elden geçirildi ve aynıları yeniden yapıldı. Kursu bir yıl boyunca Yüksel Kanar yürüttü. Kanar, yaşayan en eski çuha dokumacısı olarak anılır; çuha dokumayı kızı Neşe Aşçı'ya, yeğeni Hatice Bünyat'a ve başka kadınlara öğretmiştir. Kanar 77 yaşında hayata veda edince usta öğreticilik görevini kızı Neşe Aşçı üstlendi. Aşçı'nın kursiyerleri arasında akrabaları Hatice Bünyat ve Hamide Demir de vardı ve ikisi de zamanla usta öğretici oldu. Aktarılan bilgiye göre bu kurslar sayesinde yetmişten fazla kadın üretim yaparak ev ekonomisine katkıda bulundu.

2009 yılında, Halk Eğitim Merkezi Müdürü Erhan Çanakçı'nın anlattığına göre, Amasya yöresinde çuha yalnızca beş tezgâhta dokunuyordu. Merkezin iki katlı ahşap konağında yöresel el sanatlarının eğitimi, üretimi, teşhiri ve satışı yapılıyordu. O tarihte otuz altı yaşında olan Neşe Aşçı, işi annesinden ve ananesinden öğrendiğini, bir parçanın bazen on gün sürdüğünü, fiyatların parçanın boyutuna ve motifine göre değiştiğini söylemiştir. Aynı dönemde kumaşın yünden pamuk karışımlı ipliğe geçmiş olduğu, geleneksel motiflerin ise ev tekstilinde ve giysilerde yeniden kullanıldığı kaydedilmiştir. Çuha, kente gelen yerli ve yabancı ziyaretçilerin en çok satın aldığı yöresel ürünler arasında da sayılır.

Sonraki yıllarda çuha dokuma farklı kurumların desteğini aldı. 2010'da bir Avrupa Birliği hibe programında kadın istihdamını desteklemek için kullanıldı. 2019'da Anadolu Sigorta'nın yürüttüğü "Bir Usta Bin Usta" projesi kapsamında Amasya'da bir çuha dokuma kursu açıldı ve öğreticiliği Hatice Bünyat üstlendi. Kursta kadınlar modüler bir programla eğitim aldı, sonunda bir sergi açıldı. Ersoy İnci'nin alan araştırmasında kursiyerler, üç aylık sürenin tezgâh başında sabır gerektiren bu işi öğrenmek için yetersiz olduğunu dile getirmiştir. Aynı kursta atkı için keten, çözgü için polyester, motifler için pamuklu ip kullanıldığı, çıkrığın yanında sarma makinesinin de denendiği kaydedilmiştir. Bu makine, Rize bezi feritikonun dokunmasında kullanılan araçtır ve 2015-2016 yıllarında Halk Eğitim Merkezine geçici olarak atanan Rizeli bir usta öğreticinin sayesinde Amasya'ya girmiştir. Projenin ürünleri perakendeye ulaşmadığı için ekonomik etkisinin sınırlı kaldığı da aynı çalışmada belirtilir.

Çuha, bu yıllarda moda dünyasında da görünürlük kazandı. Yassıçal Çuha Dokuması için coğrafi işaret başvurusu 22 Aralık 2021'de, mahreç işareti olarak ve Amasya Ticaret ve Sanayi Odası adına yapılmış, başvuru 15 Mart 2023 tarihli resmî bültende yayımlanmıştır. Üretimin tüm aşamalarının Amasya sınırları içinde yapılması şarttır. Denetimi, Ticaret ve Sanayi Odasının koordinatörlüğünde, Esnaf ve Sanatkârlar Odaları Birliği, Millî Eğitim Müdürlüğü, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Halk Eğitim Merkezinden birer uzmandan oluşan en az beş kişilik bir kurul yılda bir kez yapar, şikâyet hâlinde her zaman yapabilir. Kurul bileşenlerin uygunluğuna, üretim metoduna ve ad ile logonun kullanımına bakar. 6 Mayıs 2023'te bir haber kanalında yayımlanan "Halkın Sanatı" programında ise tasarımcı Dilek Hanif tahtalı tekniğini bir yelekte kullandı.

Mayıs 2024'te Yassıçal Köy Yaşam Merkezinde, Yüksel Kanar anısına "Bir Elden Bin Ele" adlı bir sergi açıldı. Millî Eğitim Bakanlığının Köy Yaşam Merkezi Projesi kapsamında köy okulunda kurulan bu merkez, çuha dokumayı yeniden köye taşıdı. Sergi açılışına dönemin Amasya Valisi Yılmaz Doruk'un eşi Meral Doruk katıldı. Neşe Aşçı ve Hamide Demir, Amasya Olgunlaşma Enstitüsünde Yassıçal çuha dokuma usta öğreticisi olarak çalışmaktadır. Şubat 2025'teki tanıtımda Aşçı, çuha motiflerinin artık çantalarda, nevresimlerde, abajurlarda ve giysilerde görüleceğini, Bünyat ise bir tezgâhla başlayan çalışmanın tescille ivme kazandığını söylemiştir.

Gediksaray Dokuması

Gediksaray, Göynücek ilçesine bağlı bir köydür; Göynücek ilçe merkezine on iki, Amasya il merkezine otuz dört kilometre uzaklıktadır. Köyde geçmişte kadınların dokuduğu Gediksaray dokuması, usta öğretici Remziye Yalçın'ın anlatımıyla renkli bir dokuma türüdür. Yüzde yüz pamuklu kumaş kullanılır, motifler arasında Amasya'nın dağları ve tahtalı yer alır. Bu motiflerin genç kızların çeyiz sandıklarında bulunduğu söylenir. Yalçın, farklı tasarımlar yaparak motiflerin giysilere işleneceğini, böylece bu sanatın yaşatılacağını söylemiştir. Tanıtım haberlerinde her iki dokuma da kadınların tezgâhta dokuyup sandıkta sakladığı, anneden kıza geçen bir kültürel miras olarak değerlendirilir.

Gediksaray dokumasının ayrıntılı bir üretim tarifi ve tarihçesi, Yassıçal çuhası kadar geniş biçimde yayımlanmış değildir. Köydeki dokumanın yaşı, tezgâhının yapısı ve kullanım alanları hakkında kesin bir şey söylemek bu yüzden mümkün olmaz; yukarıdaki bilgiler usta öğreticinin tanıtım toplantısında aktardıklarıyla sınırlıdır. Ersoy İnci'nin andığı bir doktora çalışmasında Gediksaray köyü dokumaları, Merzifon bezi, Yassıçal çuha dokuması ve Taşova'nın Çakırsu köyü kilim dokumasıyla birlikte Amasya'nın dokumacılık yönünden zengin bir şehir olduğunun örnekleri arasında sayılır. Aynı çalışmaya göre Amasya 16. yüzyıldan beri ipek üretimi ve "Benek-i Amasya" denen desenli kumaşlarıyla da tanınmıştır.

Amasya'nın Öteki Dokumaları ve Coğrafi İşaretler

Amasya'da dokuma bu iki kumaşla sınırlı değildir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün el sanatları listesinde halı ve kilim dokumacılığı, Yassıçal beldesi ile Sarıyar köyünde sürdüğü belirtilerek anılır. Merzifon yöresinde kamçılı tezgâhlarda peştamal, çarşaf ve masa örtüsü dokunur. Kırnap denen kendir ya da keçi kılı ipliklerden çuval, kilim, heybe ve halat örme işi ise daha çok Gümüşhacıköy yöresinde yaşar. Amasya Olgunlaşma Enstitüsünde bugün çuha dokumanın yanında kilim ve ipek halı dokuma alanlarında da usta öğreticiler çalışmaktadır.

Coğrafi işaret, bir ürünün adının ve niteliklerinin belirli bir yere bağlı olduğunu resmen kabul eder; üretim yöntemi, kullanılan malzeme ve denetim usulü yazılı hâle gelir. Yassıçal çuhası bakımından bunun pratik sonucu, "Yassıçal çuha dokuması" adının hangi koşullarda kullanılabileceğinin açık bir çerçeveye kavuşmasıdır. Ersoy İnci, bir el sanatı metalaştığında tanınırlığın arttığını, ancak geleneksel boyutun korunması konusunda sıkıntılar da doğabileceğini belirtir ve bu dengenin bıçak sırtında durduğunu yazar.

Kronoloji

2006: Yassıçal köyünde Halk Eğitimi Merkezi tarafından çuha dokuma kursunun açılması

2009: Amasya yöresinde çuhanın beş tezgâhta dokunduğunun bildirilmesi

2010: Çuha dokumanın Avrupa Birliği destekli bir hibe programında kadın istihdamı için kullanılması

2019: "Bir Usta Bin Usta" projesi kapsamında Amasya'da çuha dokuma kursu

22 Aralık 2021: Yassıçal Çuha Dokuması için coğrafi işaret başvurusu

15 Mart 2023: Başvurunun resmî bültende yayımlanması

Mayıs 2024: Yassıçal Köy Yaşam Merkezinde "Bir Elden Bin Ele" sergisi

26 Şubat 2025: Yassıçal çuhası ve Gediksaray dokumasının coğrafi işaret belgesiyle tanıtılması

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Petek Ersoy İnci, "Gelenek, Geleneğin Dönüşümü ve Kültür Ekonomisi Bağlamında Geleneksel Bir El Sanatı: Çuha Dokuma", Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 4(1), 2023, s. 19-34

Resmî kaynaklar

  • Türk Patent ve Marka Kurumu, Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni, 2023/145, 15.03.2023 (Yassıçal Çuha Dokuması başvurusu) webim.turkpatent.gov.tr

Diğer kaynaklar

  • Anadolu Ajansı, "Amasya'nın Yassıçal çuha ve Gediksaray dokumaları coğrafi işaretle tescillendi", 26 Şubat 2025 aa.com.tr
  • İletişim Başkanlığı, "Unutulmaya yüz tutmuş Amasya Yassıçal Çuha Dokuması görücüye çıktı", 17 Mayıs 2024 iletisim.gov.tr
  • Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, El Sanatları sayfası
  • Amasya Olgunlaşma Enstitüsü, El Dokuma Alanı sayfası

Çevrimiçi kaynaklar