Özgün Metin

Vezin: mefā‘ilün fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

‘Özini bend ideli zülfüñe dil-i ġamgīn
Bu ġuṣṣayile perīşān oldı ol miskīn
Gözüm yaşıyle işigini şöyle zeyn itdüm
Nite kim encüm ile zeyn olundı çarḫ-ı berīn
Ḳaşuñda ḳaṭre ‘araḳ kim düşüp durur ṣanasın
Ki ‘anberīne-i müşgīn üzre dürr-i s̱emīn
Esīr-i bend-i belā olmaduḳ göñül ḳalmaz
Egerçi zülfüñ aça cān sipāhı üzre kemīn
Ṭudaġuñ üstine zülfüñ egildügini gören
Didi ki vaḥy getürmiş Mesīḥ'e Rūḥü'l-emīn
Defīne-i dil-i ‘Adlī ki ‘ışḳa maḫzendür
Aransa naḳd-i ġamuñ bulınurdı anda hemīn

Günümüz Türkçesiyle

1. Gamlı gönül kendini senin saçına bağlayalı beri, o zavallı bu dertle perişan (darmadağın) oldu.

2. Kapının eşiğini gözyaşımla öyle süsledim ki, yüce felek de yıldızlarla ancak böyle süslenmiştir.

3. Kaşında düşüp duran ter damlasını görsen, misk kokulu bir amber süsünün üzerinde değerli bir inci sanırsın.

4. Saçın can askerinin üzerine pusu kursa, bela bağına esir düşmemiş tek gönül kalmaz. OR ve İBB'nin okuyuşuyla: esir düşmeden kalan gönül olmaz.

5. Saçının dudağının üzerine eğildiğini gören, "Rûhülemîn (Cebrail) Mesih'e vahiy getirmiş" dedi.

6. Aşka hazine olan Adlî'nin gönül definesi aransa, orada hemen senin gamının nakdi (parası) bulunurdu. OR ve M1 "aransa" yerine "artsa" okur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Gazel altı beyittir ve müctes bahrinin "mefâ‘ilün fe‘ilâtün mefâ‘ilün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifsizdir; kafiye "-în" sesine dayanır: gamgîn, miskîn, berîn, semîn, kemîn, emîn, hemîn. Bayram neşrinde 117 numarayla yer alır; OR, M1, M2 ve İBB nüshalarında bulunur, T'de yoktur. Nüsha farkları çoğunlukla küçük ses ve ek farklarıdır (2. beyitte "nite kim" yerine "nite ki", 4. beyitte "egerçi" yerine "eger ki", 5. beyitte "gören" yerine "görüp"). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ekseni sevgilinin saçıdır; altı beyitten dördü doğrudan saçla ilgilidir. Matlada gönül kendini saça bağlamış, bu yüzden "perişan" olmuştur. "Perîşân" sözlük anlamıyla hem dağınık hem de sıkıntılı, düzeni bozulmuş demektir; dağınık saça bağlanan gönlün de dağılması bu iki anlamı bir araya getirir. "Bend" (bağ) ile "zülf" arasında tenasüp vardır. "Miskîn" sözlük anlamıyla zavallı, yoksul demektir.

İkinci ve üçüncü beyitler parlayan damlalar üzerine kuruludur. Âşık, sevgilinin kapı eşiğini gözyaşlarıyla süslemiştir; bu, yıldızlarla süslenmiş göğe benzetilir. "Encüm" (yıldızlar) ile "çarh-ı berîn" (en yüce felek) arasında tenasüp vardır. Üçüncü beyitte sevgilinin kaşındaki ter damlası, siyah ve kokulu bir amber süsü üzerindeki inciye benzetilir. "‘Anberîne" sözlük anlamıyla amberden yapılmış koku topu ya da süstür; kaşın koyu rengi amberin, ter damlası incinin karşılığıdır.

Dördüncü beyit savaş dilinden yararlanır. Saç bir pusu kurar, canlar bir ordudur, gönüller esir düşer. "Sipâh" (asker), "kemîn" (pusu), "esîr" ve "bend" kelimeleri arasında tenasüp vardır. Saçın kıvrımları bir pusu yeri, tutsak eden bağ gibi düşünülmüştür.

Beşinci beyit gazelin en dikkat çekici beytidir ve dinî bir telmihe dayanır. Divan şiirinde sevgilinin dudağı, ölüleri dirilten nefesi yüzünden Hz. İsa'ya (Mesih) benzetilir. "Rûhü'l-emîn" sözlük anlamıyla "güvenilir ruh"tur ve Cebrail'in sıfatı olarak kullanılır. Hz. İsa'nın doğuşu da Cebrail'in üflemesiyle anılır. Dudağın üzerine eğilen saç, İsa'ya vahiy getirmek için inen Cebrail'e benzetilmiştir; dudak İsa, saç Cebrail olur. Bu benzetme, saçın dudağa yakınlığını kutsal bir haberleşme sahnesine dönüştürür.

Makta hazine diliyle kapanır. Adlî'nin gönlü aşkın "mahzen"i, yani deposu, gömülü bir "defîne"dir; içinde aransa bulunacak tek şey sevgilinin gamının "nakd"idir. "Defîne", "mahzen" ve "nakd" (peşin para) arasında tenasüp vardır. Gam burada âşığın en değerli varlığı olarak gösterilir.

Kaynakça

  • Yavuz Bayram (hzl.), Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018, s. 155, şiir no. 117 (nüsha farkları aynı sayfanın dipnotunda). ekitap.ktb.gov.tr
  • Mustafa İsmet Uzun, "Îsâ (Türk Edebiyatı)", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 22, İstanbul 2000, s. 473-475, https://islamansiklopedisi.org.tr/isa.

Çevrimiçi kaynaklar