Özgün Metin

Başlık: Müseddes-i Ünsiyye Der-Vasf-ı Şehr-i Amâsiyye

Vezin: Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilün

Ey göñül himmet-i ‘ulyâ ile ben mümtâzam
Taşlu yerlerde karâr eyleyici şâh-bâzam
Kalmazın ‘âlem-i süflîde hümâ-pervâzam
Rûh-ı kudsî baña hem-dem ben aña hem-râzam
Cây-gâh olmagıla şehr-i Amâsiyye baña
Muttasıl feyz olınur kuvvet-i kudsiyye baña
Virmezin devlet-i dünyâya ma‘ârif güherin
Sen beni dûn u denî añlama ‘âlî-nazarın
Kadrüm iz‘ân idenüñ hıdmetine hâk-i derin
Sırr-ı mahfî ise de n'olsa kimüñ anı dirin
Cây-gâh olmagıla şehr-i Amâsiyye baña
Muttasıl feyz olınur kuvvet-i kudsiyye baña
Sûretâ câh u celâl ehli gibi muhteşemem
Mâlik-i tabl u ‘alem sâhib-i hayl ü haşemem
Ma‘nide sâlik-i peşmîne-keş-i mugtenemem
Köhne ihrâm ile çün şeyh-i harem-i muhteremem
Cây-gâh olmagıla şehr-i Amâsiyye baña
Muttasıl feyz olınur kuvvet-i kudsiyye baña
Ne bilür ehl-i riyâ ben niçe hikmet-dânam
Fahr-ı erbâb-ı hüner merd-i kavî-iz‘ânam
Nakd-i ‘irfân ile mahsûd-ı ribâ-hârânam
Sadr-ı vîrânede dervîş-i tehî-hemyânam
Cây-gâh olmagıla şehr-i Amâsiyye baña
Muttasıl feyz olınur kuvvet-i kudsiyye baña
Niçe şeh-zâdelerüñ mesken ü me’vâsıdur ol
Ehl-i hâcât olanuñ Ka‘be-i ‘ulyâsıdur ol
Sâhil-i bahr-ı gınâ meşgale deryâsıdur ol
Evliyâ mecma‘ı aktâb musallâsıdur ol
Cây-gâh olmagıla şehr-i Amâsiyye baña
Muttasıl feyz olınur kuvvet-i kudsiyye baña
Merkad-i pâkine var Hazret-i Pîr İlyâs'uñ
Pür-safâ eylesün âyîneñi silsün pâsuñ
Gümüşî-zâde'ye dil nakdi gerek ihsâsuñ
Zerk ile bencileyin kalbini tâ nahhâsuñ
Cây-gâh olmagıla şehr-i Amâsiyye baña
Muttasıl feyz olınur kuvvet-i kudsiyye baña
Hamdü-lillâh ki hüner mülkine oldum vâlî
Oldı şânum gibi ‘irfân ile kadrüm ‘âlî
Kevkebümden yañadur kevkebenüñ ikbâli
Hasb-i hâl oldı bu güftâr baña ey Âlî
Cây-gâh olmagıla şehr-i Amâsiyye baña
Muttasıl feyz olınur kuvvet-i kudsiyye baña

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, ben yüce bir himmetle seçkin kılınmışım; taşlık, kayalık yerlerde konaklayan bir şahin, bir av kuşları padişahıyım. Hümâ kuşu gibi yükseklerde uçarım, bu alçak dünyada kalmam. Kutsal ruh benim dostum, ben de onun sırdaşıyım. Amasya şehri bana yurt olduğundan beri kutsal bir kudretten bana durmadan feyz, yani manevi bereket akıyor.

2. Bilgi ve irfan cevherimi dünya devletine, makam ve servete değişmem. Ey yüksek bakışlı kişi, beni aşağılık ve değersiz sanma. Değerimi anlayan kimse, onun hizmetinde kapısının toprağıyım. Gizli bir sır olsa da, kimin olursa olsun, onu söylerim. (Dördüncü dize iki türlü okunabilir: "gizli bir sır da olsa kime ait olduğunu söylerim" ya da "gizli de olsa, ne çıkar, onu herkese söylerim".) Amasya şehri bana yurt olduğundan beri kutsal bir kudretten bana durmadan feyz akıyor.

3. Görünüşte makam ve ihtişam sahipleri gibi heybetliyim; davul ve sancak sahibiyim, atların ve maiyetin efendisiyim. Fakat iç yüzümle yün hırka giymeyi kazanç sayan bir derviş, Allah yolunun bir yolcusuyum; eski bir ihrama bürünmüş olarak Kâbe'nin saygın bir şeyhi gibiyim. Amasya şehri bana yurt olduğundan beri kutsal bir kudretten bana durmadan feyz akıyor.

4. İkiyüzlüler benim ne kadar hikmet bildiğimi nereden bilsin. Ben hüner sahiplerinin övüncü, anlayışı güçlü bir adamım. İrfan sermayem yüzünden faizcilerin kıskandığı kişiyim; viran bir köşenin başköşesinde kesesi boş bir dervişim. Amasya şehri bana yurt olduğundan beri kutsal bir kudretten bana durmadan feyz akıyor.

5. Amasya nice şehzadenin evi ve sığınağıdır; ihtiyaç sahiplerinin yüce Kâbe'sidir, yani dileklerin yöneldiği yerdir. Zenginlik denizinin kıyısında bir uğraş ve kazanç deryasıdır. Velilerin toplandığı yer, kutupların, yani zamanın en büyük ermişlerinin namazgâhıdır. Amasya şehri bana yurt olduğundan beri kutsal bir kudretten bana durmadan feyz akıyor.

6. Hazret-i Pîr İlyâs'ın temiz kabrine git; o senin gönül aynanı saflıkla doldursun, üzerindeki pası silsin. Gümüşîzâde'ye (Gümüşlüzâde ailesinden bir zata) duyduğun yakınlığı gönül parasıyla göstermen gerekir. (Son dize kapalıdır ve kesin anlamı belli değildir. "Kalb" kelimesi hem gönül hem de ayarı bozuk, sahte para demek olduğu için dize, benim gibi hile ile gönlünü bakırcıya, yani değersiz madene dönüştüren kişiye yöneltilmiş bir uyarı olarak okunabilir.) Amasya şehri bana yurt olduğundan beri kutsal bir kudretten bana durmadan feyz akıyor.

7. Allah'a hamdolsun ki hüner ülkesine vali oldum; adım gibi irfanla değerim de yüce oldu. Debdebemin ve alayımın talihi benim yıldızımdan gelir. Ey Âlî, bu söz benim hâlimin anlatımı oldu. Amasya şehri bana yurt olduğundan beri kutsal bir kudretten bana durmadan feyz akıyor.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şair

Gelibolulu Mustafa Âlî, 2 Muharrem 948 (24/25 Nisan 1541) gecesi Gelibolu'da doğdu. Medrese eğitiminden sonra yazdığı şiirlerle dikkat çekti ve ilk eseri Mihr ü Mâh'ı sunduğu Şehzade Selim'in divan kâtibi oldu. Hayatı, kendini layık gördüğü makamlara bir türlü ulaşamamanın sıkıntısıyla geçti: Halep ve Şam'da, Bosna'da, Gürcistan ve Şirvan seferinde kâtiplik yaptı; Erzurum, Bağdat ve Sivas'ta defterdarlıklarda bulundu, sık sık azledilip açıkta kaldı. Tarihçiliğiyle, özellikle Künhü'l-ahbâr'la tanınır; dördü Türkçe, biri Farsça beş divan sahibi olan verimli bir şairdir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Ömer Faruk Akün, onun şiire kendi uğradığı haksızlıkları, azilleri ve yükselme ihtirasını da getirdiğini, bu yönüyle divan şiirinin en sosyal şairlerinden biri olduğunu yazar.

Âlî'nin Amasya ile bağı kısa ama somuttur. III. Mehmed tahta çıkınca (1595) Âlî, Künhü'l-ahbâr için bol kitap bulacağını umduğu Mısır defterdarlığını istedi; sarayın nüfuzlu ağaları buna engel olunca Amasya sancakbeyliği ve Rum defterdarlığı ile yetinmek zorunda kaldı. Çok geçmeden yanındaki kapıkullarının halka eziyeti yüzünden Rum defterdarlığından alındı (Eylül 1595), Amasya sancakbeyliğinden de Kayseri'ye nakledildi. Son görev yeri Cidde sancakbeyliği oldu ve muhtemelen 1600'de orada öldü.

Şiirin Yapısı

Şiir yedi bentlik bir müseddestir. Müseddes, her bendi altı dizeden oluşan nazım şeklidir. Âlî'nin şiirinde her bendin ilk dört dizesi kendi arasında kafiyelidir (mümtâzam / şâh-bâzam / hümâ-pervâzam / hem-râzam; muhteşemem / haşemem / mugtenemem / muhteremem gibi); son iki dize ise bütün bentlerde aynen tekrarlanan bir nakarattır: "Cây-gâh olmagıla şehr-i Amâsiyye baña / Muttasıl feyz olınur kuvvet-i kudsiyye baña." Nakaratın kafiyesi "Amâsiyye / kudsiyye", redifi "baña"dır. Bu yapı, tercibent gibi her bendin sonunda aynı beyte dönen nazım şekillerini hatırlatır. Vezin aruzun remel bahrinden Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilün kalıbıdır.

Başlıktaki "ünsiyye" kelimesi "üns", yani yakınlık ve alışkanlıktan gelir; başlık "Amasya Şehrinin Vasfı Üzerine Ünsiyye Müseddesi" diye anlaşılabilir ve şairin şehre duyduğu yakınlığı öne çıkarır. Âlî'nin uzunca manzumelerine özel adlar koymaktan hoşlandığı bilinir; bu başlık da o alışkanlığa uyar. Mehmet Arslan, divanlarda şehirler için yazılan şiirleri tasnif ederken en kalabalık grubu şehir medhiyeleri olarak gösterir. Âlî'nin müseddesi bu gruba girer, ama bilinen şehir medhiyelerinden ayrılan bir yanı vardır: şehrin bağlarını, sularını ya da güzellerini anlatmaz, şehri şairin kendi iç hâlinin dayanağı yapar. Âlî'nin Gelibolu şehrengizinin başında doğduğu şehri on sekiz beyitle övdüğünü de Arslan kaydeder; Amasya müseddesi ise şairin memleketi olmayan, kısa bir süre görev yaptığı bir şehre yazılmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiirin ilk dört bendi Amasya'dan çok şairin kendisini anlatır. Âlî kendini yükseklerde uçan av kuşlarına benzetir: "şâh-bâz" şahin, "hümâ" ise gölgesi kimin başına düşerse onu devlete eriştirdiğine inanılan efsanevi kuştur. "Taşlu yerlerde karâr eyleyici" sözü, kayalık yerlere konan şahini anlatırken Amasya'nın sarp kayalıklar arasındaki konumunu da akla getirir.

Üçüncü bent bir karşıtlık üzerine kurulur: görünüşte (sûretâ) davul ve sancak sahibi, atlı ve maiyetli bir beydir; iç yüzünde (ma‘nide) yün hırka giyen bir dervişe, eski bir ihrama bürünmüş bir hacıya benzer. "Tabl u ‘alem", yani davul ve sancak, beylik alametidir ve sancakbeyi olarak Amasya'ya gelen şairin gerçek durumunu yansıtır. Dördüncü bentte bu karşıtlık bir şikâyete dönüşür: ikiyüzlüler onun hikmetini bilmez, faizciler ("ribâ-hâr") irfanını kıskanır, kendisi ise viran bir yerin başköşesinde kesesi boş bir derviştir. Bu bent, Âlî'nin şiirine azillerini ve hak ettiğini düşündüğü yere ulaşamamasını taşıdığına dair TDV'deki değerlendirmeyle örtüşür.

İkinci bentte ve son bentte şairin mahlası tevriyeli kullanılır. "‘Âlî-nazarın" (yüksek bakışlı) sözü hem okura yöneltilmiş bir hitaptır hem de şairin adını anar. Son bentteki "hüner mülkine oldum vâlî" ifadesi, Âlî'nin gerçekten bir şehrin yöneticisi olduğu günlerde yazıldığı düşünülürse ayrıca anlam kazanır: şair, vali olduğu asıl ülkenin hüner ülkesi olduğunu söyler. "Vâlî" ile "‘âlî" ve "Âlî" kelimeleri kafiyede yan yana gelir. "Kevkeb" (yıldız, talih) ile "kevkebe" (debdebe, alay) arasındaki ses benzerliği de cinas sayılabilecek bir oyundur.

Altıncı bent şiirin en yoğun kelime oyunlarını taşır. Gönül eski şiirde bir aynadır; madeni aynalar zamanla paslandığı için, gönül aynasının pastan arındırılması tasavvufun bilinen bir imgesidir. Pîr İlyâs'ın kabri bu pası silecek yer olarak gösterilir. Ardından "Gümüşî-zâde" adı gelir ve bentteki bütün kelimeler madenlerle ilgili bir tenasüp kurar: gümüş, "nakd" (para), "kalb" (hem gönül hem ayarı bozuk sahte para), "nahhâs" (bakırcı) ve "pâs" (pas). Şair, Gümüşlüzâde ailesinden bir zata gönül parası sunmayı öğütlerken gümüşün ayarlı, bakırın ise değersiz maden olmasından yararlanır. Son dizenin sözdizimi kapalıdır ve kesin bir okuma vermek mümkün görünmemektedir.

Şiirin Anlattığı Yerler

Amasya şehri. Beşinci bent şehri "nice şehzadenin evi ve sığınağı" diye anar. Hüseyin Hüsâmeddîn'e göre şehirdeki saray, Osmanlı hanedanı için yaklaşık üç yüz elli yıl bir saray olarak kalmış, II. Murad ile I. Selim bu sarayda doğmuştur. Bentteki "evliyânın toplandığı yer" ve "kutupların namazgâhı" nitelemeleri, Amasya'nın tekke ve zaviyeleriyle tanınan bir şehir olmasına işaret eder; altıncı bentteki Pîr İlyâs anışı da bu nitelemenin somut örneğidir.

Pîr İlyâs Türbesi. Gümüşlüzâde Pîr Şücâ'eddîn İlyâs el-Halvetî, Amasya'da Halvetîliğin ilk şeyhlerindendir. Hüsameddin türbesini Beyler Sarayı'nın batısındaki mezarlığın başında, bir tepecik üzerinde "muhteşem, âlî bir türbe" olarak tarif eder: önce Gümüşlüzâde Ahmed Paşa tarafından bir hücre olarak yapılmış, 890'da (1485) II. Bayezid zamanında kârgir ve kubbeli olarak inşa edilmiştir. İçinde Pîr İlyâs, damadı Pîr Celâleddîn Abdurrahmân Çelebi ve torunu Pîr Hayreddîn Hızır Çelebi yattığı için "Pîrler Türbesi" diye de anılır. Gümüşlüzâde İbrâhim Paşa türbeyi 1100'de (1688-89) onarmış; depremlerle zayıflayan yapı 1312'de (1894-95) tamamen yıkılıp halkın yardımı ve II. Abdülhamid'in katkısıyla yeniden yapılmıştır. Türbe bugün Amasya şehir merkezinde Pirler Parkı'nda, Yukarı Pirler Türbesi adıyla da bilinen Pir Sücaeddin İlyas Türbesi olarak ayaktadır; girişinde özgün yapım kitabesi ile II. Abdülhamid dönemine ait onarım kitabesi bulunur.

Gümüşlüzâde ailesi. Şiirdeki "Gümüşî-zâde", Amasya'nın en köklü ailelerinden Gümüşlüzâdeleri anar. Hüsameddin'in kaydında aile, Selçuklu veziri Muînüddin Pervâne'nin eniştesi Emîr Gümüşlü'ye (Emîneddîn Yûnus el-Müstevfî) uzanır. Amasya emiri Gümüşlüzâde Tâceddîn Mahmûd Çelebi 725'te (1325) şehirde bir cami yaptırmış, bu camiin bulunduğu semt onun adına nispetle resmî kayıtlarda Gümüşlüzâde Mahallesi diye geçmiştir. Pîr İlyâs da bu ailedendir; türbenin mütevellileri, Hüsameddin'e göre Pîr İlyâs'ın kardeşinin soyundan gelen Gümüşlüzâdelerdi. Şiirde hitap edilen Gümüşîzâde'nin kim olduğu bilinmemektedir; 1595'te ailenin hayatta olan bir mensubu, belki türbeyle ilgili biri olabilir, ama kaynak bunu söylemez.

Tarihî Bağlam

Mehmet Arslan şiiri Âlî'nin "Amasya'da vâli iken" yazdığını belirtir. Âlî'nin Amasya'daki resmî görevi sancakbeyliğiydi ve TDV'deki biyografiye göre bu görev 1595'te başlayıp aynı yıl içinde sona ermiştir; şiir de bu kısa dönemin ürünü olmalıdır. Şiirin kendi içindeki iki işaret bu tarihlemeyi destekler: üçüncü bentteki davul ve sancak, son bentteki "vâlî" kelimesi. Âlî'nin Amasya'ya Mısır defterdarlığı yerine, istemeden gönderildiği düşünülürse, şiirde şehrin bir sığınak ve feyz kaynağı olarak övülmesi, şairin hayal kırıklığını şehrin manevi değeriyle telafi etme çabası olarak da okunabilir.

Şiirin metni için erişilebilen tek kaynak Arslan'ın 2018 tarihli bildirisidir ve Arslan şiiri hangi divan neşrinden ya da yazmadan aldığını göstermez. TDV'ye göre Âlî'nin 1591'den ölümüne kadar yazdığı şiirler, Hisâlî'nin tertip ettiği dördüncü divanında toplanmıştır; bu divandaki bazı şiirlerin başında nerede, ne zaman ve hangi vesileyle yazıldıklarına dair kayıtlar vardır. 1595 tarihli bir şiirin bu divanda bulunması beklenir, ancak bu çalışmada divan nüshalarıyla karşılaştırma yapılamadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, c. 1, çeviriyazı: Mehmet Arslan; ed. Songül Keçeci Kurt, Recep Orhan Özel, Metin Hakverdioğlu, Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, e-kitap s. 90-91 (Gümüşlüzâde Bahçesi ve saray), 130 (Gümüşlüzâde Mahallesi), 137-138 (Pîr İlyâs Türbesi). amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

  • Mehmet Arslan, "Divan Edebiyatında Şehirler Üzerine Yazılan Şiirler ve Bunlar Arasında Amasya Şiirleri", Uluslararası Amasya Şairleri Bilim Şöleni Bildiriler Kitabı (4-6 Ekim 2018), ed. M. Fatih Köksal, Sibel Murad, Mevlüt İlhan, Ankara: KIBATEK, 2018, s. 47-70; şiir s. 58-59 (çeviriyazı: Mehmet Arslan).

Resmî kaynaklar

  • T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Kültür Portalı, "Pir Sücaeddin İlyas Türbesi" (kulturportali.gov.tr). kulturportali.gov.tr

Kitaplar

  • Bekir Kütükoğlu, Ömer Faruk Akün, "Âlî Mustafa Efendi", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2, İstanbul 1989, s. 414-421. islamansiklopedisi.org.tr

Çevrimiçi kaynaklar