Emânî Ahmed Çelebi, efendisi Çolak Hüseyin Paşa'nın idamından yaklaşık bir ay sonra, 1058 (1648) yılında öldü. Amasya serdarı Dördüncü Hasan Ağa'nın oğlu olan bu XVII. yüzyıl kâtip şairi, hattat Müeyyedzâde Pîrî Ahmed Çelebi'nin öğrencisiydi ve Amasyalı paşanın divan kâtipliğini yapıyordu. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın Amasya Tarihi'nde ona ayrılan madde kırk kelimeyi geçmez; hayatı, kitabın başka ciltlerinde hocası ve efendisi hakkında verilen bilgilerle biraz daha aydınlanır.

Hüsameddin'in Kaydı

Amasya serdârı Dördüncü Hasan Ağa bin Ahmed mahdûmudur. Müeyyedzâde Pîrî Ahmed Çelebi'den hatt ve kitâbet tahsîl ederek Beylerbeyi Alîczâde Hüseyin Paşa'nın dîvân kâtibi olduğu halde 1058'de müşârün-ileyhin maktûlen vefâtından bir mâh kadar sonra vefât etdi. Kâtib, şâir, maârif-âşinâ idi.

Bugünkü Türkçeyle: Ahmed oğlu Amasya serdarı Dördüncü Hasan Ağa'nın oğludur. Müeyyedzâde Pîrî Ahmed Çelebi'den güzel yazı ve kâtiplik öğrendi; Beylerbeyi Alîczâde Hüseyin Paşa'nın divan kâtibi iken, 1058'de paşanın öldürülmesinden bir ay kadar sonra öldü. Kâtipti, şairdi, ilme ve irfana ilgi duyardı. Madde, kelime açıklamalarıyla birlikte sitede Emânî Ahmed Çelebi-Dördüncüzâde başlığıyla da yer alır. Amasyalı olduğu maddede yazılı değildir; ancak babası Amasya serdarıdır, hocası ve efendisi de Amasyalıdır.

Ailesi ve Hocası

"Dördüncüzâde" lakabı babanın adındaki sıra sayısından gelir. Hüsameddin, Amasya yeniçeri serdarlarını kroniğinde zaman zaman bu tür adlarla anar: 1038 (1629) yılında "Altıncı Hüseyin Ağa" yeniçeri serdarı olur, 1040'ta (1630) onun yerine daha önce de bu görevde bulunan "Üçüncü Hüseyin Ağa" getirilir; sekizinci ciltte de "Amasya yeniçerilerinin serdarı İkinci Ömer Ağa"nın oğlu "İkincizâde" diye anılır. Dördüncü Hasan Ağa'nın sıfatı da "Amasya serdârı"dır. Bu sayıların neyi gösterdiği kitapta açıklanmaz.

Emânî'nin yazı ve kâtiplik hocası Müeyyedzâde Pîrî Ahmed Çelebi, Hüsameddin'e göre Amasya'da yıllarca ders vermiş, Pervâne Bey vakfının mütevelliliğini üstlenmiş, Trabzon ve Erzurum kadılıklarından sonra Mehmed Paşa Medresesi'nden emekli olmuş ve Ramazan 1017'de (Aralık 1608-Ocak 1609) ölmüş bir âlimdir; Hüsameddin onu edip, şair, hattat ve kâtip olarak anar. Hocanın bu ölüm tarihi, Emânî'nin bu hocadan öğrenimini en geç Ramazan 1017'ye (Aralık 1608-Ocak 1609) kadar tamamlamış olması gerektiğini gösterir. Pîrî Ahmed'in ailesi ve öğrencileri Müeyyedzâdeler yazısında anlatılır; orada Emânî, ondan yazı ve kâtiplik öğrenen Amasyalılar arasında sayılmıştır.

Efendisi Çolak Hüseyin Paşa

Maddedeki "Beylerbeyi Alîczâde Hüseyin Paşa", Hüsameddin'in başka yerlerde "Alıc Beyzâde Çolak Hüseyin Paşa" diye andığı Amasyalı paşadır. Dokuzuncu ciltteki maddesine göre Hacı Şâdgeldi Paşa soyundan Ulûc Bey'in oğludur; Bağdat seferinde sol kolu sakatlandığı için "Çolak" lakabını almış, birkaç kez Amasya sancakbeyi olmuştur. Muharrem 1058'in başında (Ocak-Şubat 1648) Karahisar-ı Şarkî sancağıyla birlikte beşinci defa Amasya mutasarrıfı oldu. Aynı yıl isyan eden Sivas valisi Vardar Ali Paşa'ya karşı İbşir Paşa'ya yardımla görevlendirildi; Konya beylerbeyi Köprülü Mehmed Paşa ile birlikte Çerkeş yakınında yenilip esir düştü. İbşir Paşa onları kurtardıktan sonra Köprülü Mehmed Paşa yenilginin sebebini Hüseyin Paşa'nın kasten yardım etmemesine bağladı ve gelen fermanla paşa, Cemâziyelevvel 1058'in sonlarında (Haziran 1648) kethüdası Hacı Efendizâde Sarı Mehmed Ağa, hazinedarı Ali Ağa ve silahdarı Hasan Ağa ile birlikte idam edildi; malları müsadere olundu. Hüsameddin bu idamı kendi kanaatiyle haksız bulur ve Köprülü Mehmed Paşa'nın husumetine bağlar.

Emânî'nin bu olaylarda nerede olduğu, paşanın yanında bulunup bulunmadığı yazılı değildir. Hüsameddin, onun efendisinden bir ay kadar sonra öldüğünü söylemekle yetinir; ölümün sebebi ya da yeri belirtilmez. Paşanın kendi maddesi sitede Hüseyin Paşa-Çolak başlığı altındadır.

Şiiri

Başlıktaki "Emânî" adının mahlas olduğu metinde yazmaz; Hüsameddin'in şair maddelerinde mahlası ada önceleyen düzenine bakılırsa öyle olmalıdır. Şiirine gelince, Hüsameddin onu yalnız "kâtib, şâir" diye niteler, ne bir beyit verir ne kaynak gösterir; başka bir kaynakta da şiirine rastlanmadığından Emânî Ahmed Çelebi'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Yedinci ciltte adı geçen şairleri tek tek sayan Metin Hakverdioğlu da onu bu listeye almıştır.

Hüsameddin aynı ciltte, bu maddenin hemen önünde, bir başka Emânî'yi verir: Şehzade Mustafa'nın Amasya divanında kâtiplik edip 958 (1551) dolaylarında ölen Culğazâde Emânî Mehmed Çelebi. Mahlasları da meslekleri de aynı olan bu iki kâtip şairi yaklaşık bir asır ayırır; Hüsameddin ikisini akraba olarak göstermez.

Kronoloji

Ramazan 1017 (Aralık 1608-Ocak 1609): Hocası Müeyyedzâde Pîrî Ahmed Çelebi ölür.

Muharrem 1058 başı (Ocak-Şubat 1648): Çolak Hüseyin Paşa Amasya ve Karahisar-ı Şarkî mutasarrıfı olur.

Cemâziyelevvel 1058 sonları (Haziran 1648): Hüseyin Paşa idam edilir.

1058 (1648), bir ay kadar sonra: Emânî Ahmed Çelebi ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar