Amasya Merkez ilçesine bağlı Fındıklı Mahallesi, kentin tarihî çekirdeğini oluşturan Yeşilırmak kıyısındaki mahallelerden farklı bir geçmişe sahiptir. Uzun yıllar kendi başına bir köy olarak kayıtlarda yer almış, 2013'te alınan bir kararla Amasya Belediyesi sınırları içinde müstakil mahalle statüsü kazanmıştır. Adının kökeni, kuruluş tarihi ve köyün Osmanlı dönemindeki kayıtları hakkında açık erişimli kaynaklarda ayrıntılı bir belge bulunmamaktadır. Hüseyin Hüsameddin Yasar'ın Amasya Tarihi ile Osman Fevzi Olcay'ın Amasya Hâtıraları bu köyü adıyla anmaz; Hüsameddin'in metinlerinde geçen "Fındıklı'da kâin yalı" ifadesi ise Boğaziçi'ndeki İstanbul Fındıklı'sını belirtir. Bu yüzden mahallenin yazısı, belgelenenle belgelenemeyenin birbirinden ayrıldığı dikkatli bir anlatı olmak zorundadır.

Konumu ve Çevresi

Fındıklı, Amasya ili Merkez ilçesine bağlı mahallelerden biridir ve komşuları arasında Boğazköy, Duruca, Aydınlık, Bağlarüstü, Değirmendere ile Göllü Bağları sayılır. Bu adların çoğu bağ ve köy kökenli yerleşimlere işaret eder; Fındıklı da kentin taş binalarla örülü eski çekirdeğinden çok, bu kırsal çevrenin içinde düşünülmelidir. Yüzölçümü bir derleme sitede yaklaşık 3,41 km² olarak yazılıdır; resmî bir kaynaktan alınmadığı için bu değer kesin kabul edilmemelidir. Amasya şehir merkezindeki tarihî mahalleler Yeşilırmak vadisinin dar şeridine, kayalıklarla nehir arasına sıkışmış küçük yerleşimlerdir. Fındıklı'nın bu ölçüye göre geniş bir alana yayılmış olması, mahallenin nehir kıyısındaki çarşı ve konut dokusundan çok vadinin kırsala açılan kesimindeki bir köy düzeninden geldiğini düşündürür. Bu çıkarım, yerleşimin uzun süre köy olarak kaydedilmiş olmasıyla da örtüşür.

Adın Kökeni ve Aynı Adı Taşıyan Yerler

Fındıklı adı Türkiye'de çok sayıda yerleşimde karşılaşılan bir addır. Rize'deki ilçe, İstanbul Boğazı kıyısındaki semt, Ordu, Trabzon ve Çanakkale'deki köyler aynı adı taşır ve tarihleri birbirinden bağımsızdır. Amasya'daki Fındıklı'nın adını hangi bitki örtüsünden ya da hangi kişiden aldığına dair mahalleye özgü bir belge yoktur. Ad, olağan okumayla fındık ağaçlarının bulunduğu yeri anlatır, ancak bu bir tahmindir.

Amasya il sınırları içinde Fındıklı adı yalnızca bu mahalleyle sınırlı kalmamıştır. Bekir Başalan'ın Amasya'da adı değiştirilen yerleşimler üzerine incelemesindeki tabloya göre, bugün Merkez ilçeye bağlı Direkli köyünün eski adı "Fındıklı/Göndes" biçiminde geçer. Aynı çalışmada, merkeze bağlı olup sonradan mahalleye dönüştürülen köyler sayılırken Fındıklı da Boğazköy, Helvacı, Karasenir, Orman Bağları, Saraycık, Yazıbağları, Yeniköy ve Yeşilyenice ile birlikte anılır. Direkli'nin eski adı ile bugünkü Fındıklı Mahallesi birbirinden ayrı yerlerdir ve kaynaklarda karıştırılmamalıdır. Bunun yanında Merkez ilçede bugün Özfındıklı adlı bir köy de bulunmaktadır; bu yerleşimle mahalle arasındaki ilişki konusunda da bir belge görülmemiştir.

Köyden Mahalleye

Fındıklı'nın idarî durumundaki en belirgin değişiklik 2013'te yaşanmıştır. Ağustos 2013 tarihli bir haberde, Yeşilyenice Belediyesi'nin 6360 sayılı Kanun uyarınca Amasya Belediyesi'ne bağlanmasıyla birlikte Fındıklı ve Sarılar köylerinin 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 8. maddesi gereğince müstakil mahalle yapıldığı bildirilir. Kararın İçişleri Bakanlığı Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü tarafından onaylandığı, yürürlüğe ise ilk mahallî idareler seçimiyle gireceği belirtilir; yani değişiklik 2014 Mart seçimleriyle uygulamaya geçmiştir. Habere göre karar Amasya Valiliği, İl Özel İdaresi ve nüfus müdürlüğü dahil birçok kuruma bildirilmiştir.

Bu tarih, mahalle nüfusunun yıllara göre seyriyle de uyumludur. 2013'te 500 görünen nüfus, 2014'te 744'e çıkar. Bu sıçramanın nedeni kaynaklarda açıklanmamıştır; köy nüfusunun sayıldığı yılla mahalle olarak sayıldığı yıl arasındaki kayıt farkı olası bir açıklamadır, ancak bunu doğrulayan bir belge yoktur. Sarılar'ın aynı süreçten geçmiş olması, Fındıklı'nın tek başına bir istisna olmadığını gösterir. Kent merkezine yakın köyler bu dönemde belediye sınırlarına katılarak mahalleleştirilmiş, böylece Amasya'nın idarî haritası kentin çevresindeki kırsal yerleşimleri de içine alacak biçimde genişlemiştir.

Eski Kayıtlar

Osmanlı sonrası dönem için Fındıklı adına rastlanan en eski belge, 1911 tarihli bir listede Amasya Metropolitliği'ne bağlı, 451 nüfuslu bir Rum köyü olarak geçen Fındıklı'dır. Bir yer adları envanterindeki kayıt, bu köyün Amasya Merkez'deki Fındıklı olması gerektiğini, yani 20. yüzyıl başında Rum Ortodoks nüfusa sahip bir yerleşim olduğunu belirtir; ancak kaydın kendisi "olmalıdır" kaydıyla verilmiştir ve ayrı bir belgeyle doğrulanmış değildir. Amasya'da Birinci Dünya Savaşı öncesinde yaklaşık 25 bin Rum yaşadığı, bunların 1923 nüfus mübadelesiyle bölgeden ayrıldığı ve il nüfusunun Cumhuriyet döneminde büyük ölçüde Türk ve Müslüman bir yapıya dönüştüğü, mübadele üzerine yapılan bir çalışmada kayıtlıdır. Fındıklı'nın bu sürecin hangi aşamasında nüfus değiştirdiği, köye hangi grupların yerleştiği hakkında mahalleye özgü bir kayıt yoktur.

Aynı envanter, Fındıklı'yı "Cemaleddin Bey'in Yazarı Vakfı" adıyla bir vakıf kaydıyla da ilişkilendirir. Bu bilginin Amasya'daki Fındıklı'ya mı, yoksa aynı adı taşıyan bir başka yerleşime mi ait olduğu kaynaklardan anlaşılmamaktadır; bu nedenle ayrıntı olgu sayılmamış, doğrulanması gereken bir ipucu olarak not edilmiştir.

Amasya Tarihi İçindeki Yeri

Mahallenin kendi geçmişi sınırlı biçimde bilinse de içinde bulunduğu coğrafyanın tarihi ayrıntılı biçimde belgelenmiştir. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün tarihçesine göre höyüklerde bulunan çanak çömlek, silah kalıntıları ve mimari izler kentin geçmişinin Neolitik ve Kalkolitik çağlara indiğini gösterir. İlk Tunç Çağı'nda Amasya çevresinde yoğun bir yerleşme olduğu bilinir; Merkez ilçedeki Yassı Höyük (Oluz Höyük) ve Kayadüzü höyükleri bu dönemin örnekleri arasında sayılır. Orta Tunç Çağı'nda bölge Hatti uygarlığı sınırları içinde kalmış, ardından Hititler egemen olmuştur; Merkez ilçedeki Doğantepe (Zara) Beldesi'nde bulunan ve İ.Ö. 1400-1200 arasına tarihlenen Fırtına Tanrısı Teşup'un bronz heykelciği bugün Amasya Müzesi'ndedir. Sonraki yüzyıllarda sırasıyla Frigler, Kimmerler, Medler ve Persler bölgeye egemen olmuş, İ.Ö. 301'de Mithridates Ktistes'in kurduğu Pontus Krallığı Amasya'yı başkent yapmıştır. İ.Ö. 63'te bölge Roma egemenliğine girmiş, Malazgirt'ten (1071) sonra Danişmendlilerin, 1175'ten itibaren Selçukluların eline geçmiştir. Osmanlı döneminde Amasya şehzadelerin görev yaptığı bir sancak ve Rum Eyaleti'nin merkezi olmuş, Mustafa Kemal Paşa 12 Haziran 1919'da şehre gelmiştir.

Fındıklı'nın bu dönemlerin hangisinde ne rol oynadığı konusunda elimizde bir kayıt yoktur ve mahalleye bu olayları mal etmek, başka yerleşimlerin geçmişini ödünç almak olurdu. Mahalle sınırları içindeki tarım arazilerinin, bahçelerin ve yolların tarihi kale, saray ya da külliye tarihine göre çok daha az yazıya geçmiştir; bu eksiklik tek bir mahalleye özgü değildir.

Nüfus

Mahalle nüfusuna ilişkin rakamlar, adrese dayalı nüfus kayıtlarını derleyen bir siteden alınmıştır; site bilgilerin doğruluğunu garanti etmemektedir. Bu derlemeye göre mahalle nüfusu şöyledir:

  • 2013: 500
  • 2014: 744
  • 2015: 773
  • 2016: 745
  • 2017: 727
  • 2018: 734
  • 2019: 647

2021 adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçlarına göre mahalle nüfusu 524 kişidir. 2015'ten sonra genel bir azalma görülür; nedeni kaynaklarda açıklanmamıştır, bu yüzden göç ya da yaşlanma gibi bir etkene bağlanmamıştır. Rakamlar, mahallenin küçük ölçekli, kalabalıktan uzak bir yerleşim olduğunu gösterir.

Günümüzde Fındıklı

Bugün Fındıklı'nın adıyla anılan bilinen kamu yapıları, mahalle sınırlarındaki TOKİ Konutları Sitesi çevresinde toplanmıştır. Eraslan Caddesi üzerindeki bu sitede Fındıklı TOKİ İlkokulu ve Ortaokulu, Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü'ne bağlı Gündüz Bakım, Rehabilitasyon ve Aile Danışma Merkezi ile Fındıklı Mahallesi TOKİ Konutları Mescidi yer alır. Okulun öğrenci sayısı bir okul rehberinde 23 olarak görülür; bu sayı güncelliği doğrulanmamış bir derlemeye aittir. Mahallenin bugünkü çehresini bu nedenle toplu konutlar ve çevresindeki hizmet yapıları belirler. Kaynaklarda eski köy dokusundan kalan bir cami, çeşme ya da tescilli yapıya rastlanmamıştır; bu yapıların varlığı ya da yokluğu için Amasya Belediyesi, Vakıflar Genel Müdürlüğü kayıtları ve muhtarlık bilgileri ile saha çalışması gerekir.

Kronoloji

1911: Amasya Metropolitliği'ne bağlı 451 nüfuslu bir Rum köyü olarak anılan Fındıklı kaydı; Amasya Merkez'deki Fındıklı olduğu bir yer adları envanterinde "olmalıdır" kaydıyla belirtilmiştir.

1923: Türk-Rum nüfus mübadelesi; Amasya'daki Rum nüfus bölgeden ayrılır (Fındıklı'ya özgü kayıt yoktur).

Ağustos 2013: Fındıklı ve Sarılar köylerinin 5393 sayılı Kanun'un 8. maddesi uyarınca müstakil mahalle yapılması haber olarak duyurulur.

2014: Karar ilk mahallî idareler seçimiyle yürürlüğe girer; derlemelerde nüfus 744 görünür.

2021: Adrese dayalı nüfus kaydına göre mahalle nüfusu 524'tür.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar