Amasya'nın bugünkü çarşısı tek bir kapalı yapıdan ibaret değildir. Atatürk Caddesi boyunca uzanan dükkânlar, Bedesten'in tonozlu bölümleri, Taşhan'ın avlusu ve Bakırcılar Çarşısı'nın çevresindeki dar sokaklar birbirine bağlanarak şehrin ticaret eksenini oluşturur. Alışveriş burada iki katmanda yürür. Bir yanda hâlâ çalışan bakırcılar, demirciler, marangozlar ve dokumacılar, öte yanda coğrafi işaret belgesiyle korunan yöresel ürünler vardır. Zanaatların uzun tarihi ile Osmanlı dönemi çarşı düzeni ayrı yazılarda ele alınmıştır; burada bugün neyin nerede bulunduğu, hangi ürünün hangi ölçütlerle tanımlandığı anlatılır.

Çarşının Bölgeleri

Şehir merkezindeki gezi çoğunlukla Atatürk Heykeli'nin bulunduğu meydandan başlar. Gümüşlü Camii ve Pir Mehmet Çelebi Camii'nin ardından Atatürk Caddesi'nin batı yanında, 1489 tarihli Kileri Süleyman Ağa Camii'nin hemen arkasında Taşhan görülür. Hanın tarihi kaynaklarda farklı verilir. Bir anlatıma göre han 1699'da mutasarrıf Rahtuvan Hacı Mehmet Paşa tarafından Mimar Mehmet Kalfa'ya yaptırılmıştır, bir başkasına göre iki katlı ve 34 odalı yapıyı 1758'de Amasya'nın köklü ailelerinden Rahtuvanlar inşa ettirmiştir. İki anlatım da yapıyı aynı aileye bağlar. Dışa doğru taşan ana giriş kapısının üstünde hanın kitabesi bulunur, kapının iki yanında dükkânlar sıralanır. İçeride geniş bir avlu yer alır ve ikinci kat avlunun kemerleri üzerine oturur. 2012 sonunda restorasyonu tamamlanan yapının bir bölümü bugün otel ve restoran olarak kullanılır, çevresinde ise çalışan dükkânlar sürer. Avluya yayılan marangoz ve metal işleri esnafının arasında bir semaver atölyesi de bulunur.

Taşhan'ın çevresi, Amasya'da bakır işinin toplandığı bölgedir. Bakırcılar Çarşısı Arasta Sokağı üzerinde yer alır, Torumtay Caddesi'nde ise sıralanmış dükkânlarda çok sayıda model semaver satılır. El yapımı semaver üretimi özellikle bu çarşıda yaygındır. Taşhan'ın arkasındaki Burmalı Minare Camii'nin (1242) sokaklarıyla birlikte bu hat, Amasya'nın gündelik ticaretinin de izlenebildiği bölümdür; esnaf yalnızca ziyaretçiye hediyelik satmaz, yerel halkın mutfak ve çay ihtiyacını da karşılar.

Atatürk Caddesi'nin karşı yanında, Kileri Süleyman Ağa Camii'nin karşısında Bedesten durur. Yapı 1483'te II. Bayezid'in kapı ağası Hüseyin Ağa tarafından yaptırılmıştır; aynı kişi 1488 tarihli sekizgen planlı Büyükağa Medresesi'nin de banisidir. Bedesten özgün hâlinde altı kubbeli, dikdörtgen planlı bir yapıydı ve benzerlerinden daha büyük olduğu için kendi türü içinde bir varyasyon sayılır. 1668 depreminde ağır hasar gördü ve uzun süre onarım görmedi. 1865'te, şair Ziya Paşa'nın Amasya valiliği döneminde başlatılan çalışmalarda kurşun kaplaması sökülen kubbe yıkıldı, üzeri bir çatıyla kapatıldı; çatı da bir süre sonra çöktü. Yapı 1971'de Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından aslına uygun biçimde restore edilmiştir. Özgün hâlinden günümüze gövde duvarları ile 1483 tarihli kitabe kalmıştır ve içinde dükkânlar çalışır.

Nehrin öte yakasında, Hatuniye ve Yalıboyu çevresinde çarşı havası değişir. Burada alışveriş daha çok galeriler, konak müzesi ve tarihî evlerin içindeki küçük dükkânlarla sınırlıdır. Eski rehber kayıtlarına göre antikacılar köylerden toplanan halı, kilim, sandık, bakır eşya, heybe ve yazma gibi nesneleri satar; bu dükkânların bir kısmı Taşhan yakınında, bir kısmı şehir dışında Samsun yolu üzerinde toplanmıştır.

Bakır ve Semaver

Çarşının en tanınmış ürünü bakırdır. Semaver, kabartmalı tabak, kase, şekerlik, cezve ve kahve takımı ziyaretçilerin en çok tercih ettiği kalemlerdir. Bakır tabağın yüzeyindeki desenler el ile vurularak işlendiği için iki parça birbirinin aynı çıkmaz. Kullanım amaçlı kaplarda bakırın iç yüzü kalaylanır; kararan ya da kalayı yıpranan bir kap ustaya götürülerek yeniden parlatılabilir. Çarşı esnafı, fabrika üretimi yerine el emeğiyle hazırlanan parçalara talebin son yıllarda arttığını söyler. Küçük dekoratif semaver modellerinden günlük kullanıma uygun büyük semaverlere kadar farklı ebatlar satılır.

Semaver Amasya'da çay kültürünün başlıca eşyasıdır. Yöredeki üretiminin 1800'lü yıllara kadar geri gittiği belirtilir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün el sanatları kaydı da yöre halkının çay içme alışkanlığı nedeniyle semaver yapımının pratik olarak geliştiğini ve değişik boylarda üretildiğini yazar; kayıtta semaver teneke olarak anılır, çarşıdaki ürünler ise çoğunlukla bakırdır.

Amasya Semaveri 21 Aralık 2022'de mahreç işareti türünde coğrafi işaret olarak tescil edildi (tescil no: 1298). Başvuruyu Amasya Ticaret ve Sanayi Odası 4 Ekim 2021'de yapmıştı. Tanıma göre semaver, Amasya ilinde 0,40 ya da 0,60 mm kalınlıktaki bakır veya teneke levhalardan, çay demlemek amacıyla elle üretilir. İki boy tanımlanır: yaklaşık 50 cm yüksekliğinde ve 4,5-5 litre hacminde büyük semaver ile yaklaşık 35 cm yüksekliğinde ve 1,5-2,5 litre hacminde küçük semaver. Yapı üç ana bölümden oluşur: altta taşıyıcı ayak, ayaktan destek alan silindirik gövde ve gövdenin devamında demliğin konduğu, yörede "demkeş" denen bölüm. Ateşi güçlendiren portatif bir baca bulunur, bazı modellerde buhar deliği ve buna takılan bir düdük vardır, bazı semaverlerde iki demkeş yer alır. Ortada suyu ısıtan ızgara ve boru, çevresinde su haznesi, üstte silindirik kapak, altta musluk bulunur; ayağın çevresinde daire biçiminde havalandırma boşlukları açılır.

Tescil metni üretimi on bir basamakta anlatır. Semaverin boyuna göre 65 x 65 cm ya da 50 x 50 cm ölçüsünde levha kesilir, parçaların biçimi kalıpla levhaya çizilir ve kesilir. Üst gövdede kenar bükme ve lehimleme yapılır, demkeş ile orta gövde için levha bükülür, desen verilir ve lehimlenir. Taban, alt gövde, orta gövde ve üst gövde geçirme ve lehim teknikleriyle birleştirilir; su haznesinin girişi, kulplu kapak ve buharlık sonradan eklenir, isteğe bağlı olarak düdük takılır. Üretimin tüm aşamalarının il sınırı içinde yapılması şarttır. Denetim yılda bir kez, ayrıca şikâyet halinde yapılır; Amasya Ticaret ve Sanayi Odası koordinatörlüğünde, Oda, Yeşilırmak Havzası Kalkınma Birliği, Amasya Üniversitesi Mimarlık Fakültesi ve Amasya Turizm Derneği'nden birer uzmanın oluşturduğu dört kişilik kurul çalışır. Denetimde levhanın uygunluğu, üretim yöntemi ve ibare ile amblemin doğru kullanımı aranır. Alıcı açısından bunun anlamı, "Amasya Semaveri" ibaresi taşıyan bir ürünün bu kurallara göre il içinde üretilmiş olmasıdır.

Çarşıdaki Diğer El Sanatları

Bakır dışındaki el sanatlarının bir kısmı çarşıda görünür, bir kısmı köylerde ve atölyelerde kalır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün kayıtlarına göre halı ve kilim dokumacılığı Yassıçal beldesi ile Sarıyar köyünde sürmektedir. Merzifon yöresinde kamçılı tezgâh denilen tezgâhlarda çarşaf, masa örtüsü ve peştamal dokunur. İğne oyası tüm yörede yaygındır; yemeni kenarlarının yanında yaka çiçeği, mendil, fular ve para kesesi gibi ürünlerde de kullanılır. Ağaç işçiliği saz, ud ve kanun gibi müzik aletlerinin yapımını, çeşitli tarım aletleri ile ev eşyalarını kapsar. Gümüşhacıköy yöresinde kendir ya da keçi kılından eğrilen, kırnap adı verilen iplerle çuval, kilim, heybe, torba ve çeşitli kalınlıkta halat yapılır. Sıcak demir işçiliği ise balta, nacak, keser, sacayağı ve bıçak gibi aletleri üretir.

Çarşıda satılan ahşap oyma ürünler, yöresel dokumalar ve yöresel kıyafetli el yapımı Amasya bebekleri bu zanaatların hediyelik uzantısıdır. Merzifon Dokuması, Gediksaray Dokuması ve Yassıçal Çuha Dokuması için coğrafi işaret başvurusu yapılmıştır; Ocak 2023 tarihli açıklamada bu başvurular henüz sonuçlanmamış görünür.

Amasya Misket Elması

Amasya Misket Elması, şehrin coğrafi işaretle korunan en tanınmış tarım ürünüdür. 14 Mart 2019'da menşe adı türünde tescil edilmiştir (tescil no: 424). Başvuru 8 Ocak 2016 tarihlidir ve Amasya Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü tarafından yapılmıştır. Coğrafi sınır Amasya Merkez, Suluova, Merzifon, Gümüşhacıköy, Hamamözü, Taşova ve Göynücek ilçeleridir. Tescil belgesi il sınırları içinde elma yetiştiriciliğinin eskiliğine dair bir bulguyu da aktarır: Hitit Üniversitesi Karadeniz Arkeolojisini Araştırma Merkezi'nin kurtarma kazılarında Merkez ilçeye bağlı Yavru köyünde, Roma Dönemi'ne tarihlenen ve yaklaşık 2000 yıllık olduğu tahmin edilen, elma ağacı figürlü bir mozaik taban bulunmuştur.

Elmanın ayırt edici özellikleri belgede ayrıntılı yazılıdır. Meyve orta büyüklüktedir, karın tarafı geniştir, kabuğu ince, sert ve mumludur. Güneş gören yüzler koyu ve parlak, diğer kısımlar açık kırmızı, yer yer parlak yeşil zemin renginde görünür. Eti hafif yeşilimsi beyazdır, tatlı, sulu ve gevrektir; kendine has güçlü bir mis kokusu vardır. Çekirdek evi beş bölümlüdür ve yıldız biçimindedir. Toplama Eylül ayının ikinci yarısında ya da Ekim başında yapılır ve iyi koşullarda saklanan meyve Mayıs'a kadar dayanır. Çiftçiler elmayı evlerinin alt katlarında "kara depo" denilen yerlerde de saklar; kabuğun yüzeyindeki mumsu tabaka raf ömrünü uzatır.

Kokunun ve rengin iklimle ilişkisi de belgede açıklanır. Amasya'nın rakımı yaklaşık 411 metre ile 1150 metre arasında değişir, iklim Karadeniz ile İç Anadolu arasında geçiş özelliği taşır ve Yeşilırmak vadisi dar boğazda bir esinti yaratır; belge elmanın kendine has koku ve aromasında bu mikroklimanın payı olduğunu vurgular. Meyvede renk ve sertliğin belirginleştiği dönem 15 Eylül ile 30 Ekim arasıdır. Çiğ düşmesi ve ardından güneş ışığı alması elmaya parlak kırmızı rengini verir. Misket elması kış dinlenmesi için yüksek soğuklama ister; belgeye göre ihtiyacı 2536 saattir ve Amasya'nın 1970-2014 ortalaması 2526 saattir. Son beş yıl için ağaç başına ortalama verim Amasya'da 92,4 kg, benzer çeşitlerde ülke ortalaması olarak 49,6 kg verilmiştir.

Çarşıda ve semt pazarlarında elma taze olarak satıldığı gibi elma çayı, reçel, turşu, komposto ve hoşaf gibi ürünlerle de karşılaşılır. Paketlenmiş elma çayı çok sayıda tezgâhta bulunur. Elmanın en taze hâli toplama mevsiminde, Eylül sonundan Ekim ortasına kadar bulunur.

Çiçek Bamyası

Amasya Çiçek Bamyası 2018'de tescil edilen coğrafi işaretlerdendir (tescil no: 352, menşe adı). Türk Patent ve Marka Kurumu'nun 1 Haziran 2018 tarihli bülteninde ilan edilen tescilin kapsadığı alan Amasya Merkez, Taşova ve Göynücek ilçeleri ile Tokat'ın Erbaa, Çorum'un Kargı, Osmancık ve Mecitözü ilçeleridir. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün tescil sırasındaki açıklamasına göre ilde 5.473 dekar alanda 2.193 ton bamya üretiliyordu. Bunun yaklaşık 1.500 tonu kurutuluyor, bu miktardan yaklaşık 180 ton kuru çiçek bamyası elde ediliyordu. Bamya özellikle Taşova ilçesinde yetişir ve çarşıda vakumlu hediyelik paketlerde satılır. Kuru çiçek bamyası, Amasya Etli Çiçek Bamyası Yemeği adıyla ayrıca coğrafi işaret almış yemeğin de malzemesidir.

Fırın ve Mutfak Ürünleri

Çarşıda satılan yöresel ürünlerin bir bölümü fırınlardan çıkar. Amasya Çöreği 2021'de tescil edilerek şehrin altıncı coğrafi işareti oldu; tanıtım toplantısı 14 Eylül 2021'de yapıldı. Ceviz ve haşhaşla hazırlanan çörek babadan oğula aktarılan bir tarifle üretilir; toplantıda anılan usta Galip'tir ve tarifin üç kuşaktır korunduğu söylenir. Fırınlarda ve pastanelerde kolayca bulunur, sıcak çayla ve kahvaltıda tüketilir. Burmalı Amasya Çöreği ile Amasya Yağlısı aynı listede ayrı kayıtlarla yer alır.

Amasya Keşkeği mahreç işareti olarak tescillidir (tescil no: 1183). Keşkeklik buğday, koyun eti, dana kemik iliği, koyun kuyruk yağı, nohut, çemen, tuz ve sudan hazırlanır. "Cab" denilen keşkek çömleğinde, odun ateşiyle yanan taş fırında en az on iki saat pişirilir. Üretimde salça kullanılmaz; malzemeler dövülmez, çömleğe bütün hâlinde konur ve pişince ayrı ayrı görülebilir. Düğün gibi özel günlerde mutlaka ikram edilir. Merzifon Keşkeği ise ayrı bir coğrafi işaret olarak tescillidir. Bu yemekler çarşıdan alınıp götürülen ürünlerden çok lokantalarda ve düğün sofralarında karşılaşılan işlerdir.

Baklalı dolma kuru iç baklayla hazırlanır, yaprak salamurasına sarılır ve yaz aylarında ipe dizilerek kurutulan baklalar kış için saklanır. Ayva gallesi et, nohut ve ayvayla yapılır, özellikle düğünlerde ikram edilir ve koyun etiyle hazırlanmasıyla tescillidir. Patlıcan pehli, sıkma tarhanası, toyga çorbası, Suluova soğanı ve Amasya kirazı da coğrafi işaretli ürünlerdir. Helle çorbası (un çorbası) coğrafi işaret listesinde yer almasa da pirinç, tereyağı ve unla hazırlanan yöresel bir çorbadır. Çarşıdan götürülen hediyelik gıdalar arasında bunlara ek olarak ev yapımı reçeller, pestil ve cevizli sucuk sayılabilir.

Beji Mermeri

Coğrafi işaretli ürünler arasında çarşı tezgâhına değil inşaat sektörüne giden bir kalem de vardır: Amasya Beji Mermeri (tescil no: 358, menşe adı). Jura-Kretase yaşlı Doğdu formasyonunda açılan açık ocaklarda çıkarılır. Taze yüzü bej, beyaz ve açık gri, kırık yüzü gri ve koyu gri kireçtaşlarından oluşur. Sertlik değeri granite yakındır, leke tutmaz, su emmez ve az aşınır. Zemin döşemelerinde, doğal taş süslemeciliğinde, dekoratif mozaikte ve duvar kaplamada kullanılır. 2018'de Amasya Valisi taşın 50 ülkeye ihraç edildiğini ve yıllık ihracatın yaklaşık 50 milyon dolara ulaştığını açıkladı; ocakların bir bölümü Eliktekke bölgesindedir.

Coğrafi İşaretlerin Dökümü

Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı'nın Ocak 2023 tarihli açıklamasına göre Amasya'nın coğrafi işaretli ürünleri şunlardır: Ayva Gallesi, Amasya Baklalı Dolması, Amasya Beji Mermeri, Amasya Etli Çiçek Bamyası Yemeği, Amasya Keşkeği, Amasya Kirazı, Amasya Misket Elması, Amasya Patlıcan Pehli, Amasya Semaveri, Amasya Sıkma Tarhanası, Amasya Toyga Çorbası, Amasya Yağlısı, Amasya Çiçek Bamyası, Amasya Çöreği, Burmalı Amasya Çöreği, Merzifon Keşkeği ve Suluova Soğanı. Bunlara 12 Ocak'ta tescil belgesi takdim edilen Amasya Cevizli Ballı Baklavası eklenince sayı on sekize çıkmıştı. Aynı açıklamaya göre Amasya Balı, Amasya Hünnabı, Amasya Hünnap Pekmezi, Amasya Şehzade Kebabı, Gümüşhacıköy Haşhaşlı Saçüstü, Merzifon Karası Üzümü, Merzifon Kuşburnu Marmelatı, Taşova Ekmeği, Unutma Beni Tatlısı, Ziyaret Köy Ekmeği, Ziyaret Sini Çöreği ve dokuma ürünleri dahil yirmi iki ürün için başvuru bulunuyordu. Sonraki tescillerle bu liste değişmiş olabilir.

Coğrafi işaret iki ana türdür. Menşe adı, ürünün özelliklerini bölgenin doğal koşullarına borçlu olduğu durumlarda verilir; elma, bamya ve mermer bu gruptadır. Mahreç işareti ise ürünün belirli bir yerle ün bağı bulunduğu durumlarda verilir; semaver ve keşkek bu gruptadır. Semaver ve keşkekte işaretin ibaresi ve amblemi ürünün kendisinde ya da ambalajında yer alır; misket elmasında coğrafi işaretin adı üreticinin markasıyla birlikte ürünün üzerinde kullanılabilir.

Çarşıdan Neler Alınır

Çarşıda satılanları üç grupta düşünmek işi kolaylaştırır. Birinci grup bakır kaplardır: semaver, tabak, kase, şekerlik, cezve ve kahve takımı. Alırken parçanın el işi olup olmadığına, iç yüzünün kalaylı olup olmadığına ve yüzeydeki desenin tek tek vurulup vurulmadığına bakılır. İkinci grup yiyeceklerdir: taze misket elması, elma çayı, vakumlu bamya paketleri, reçeller, pestil, cevizli sucuk ve çörek. Üçüncü grup dokuma, ahşap ve diğer el işleridir: kilim, heybe, peştamal, çarşaf, iğne oyası ürünleri ve ahşap oymalar.

Çarşı sabah saatlerinde, dükkânlar yeni açılırken ve ustalar işe koyulurken daha rahat gezilir. Bakırcılar Çarşısı'nda bir ustayla konuşmak ve parçanın nasıl yapıldığını sormak alışverişin olağan parçasıdır. Fiyatlar pazarlığa açıktır, pazarlık nazik biçimde yapılır ve çay ikramı yaygındır.

Kronoloji

1483: Hüseyin Ağa Bedesten'i yaptırır.

1668: Deprem Bedesten'de ağır hasara yol açar.

1699 ya da 1758: Taşhan'ın yapım tarihi kaynaklarda bu iki yıldan biri olarak geçer.

1865: Bedesten'in kubbesi yıkılır, yapı çatıyla örtülür.

1971: Vakıflar Genel Müdürlüğü Bedesten'i restore eder.

2012: Taşhan'ın restorasyonu tamamlanır.

2018: Amasya Çiçek Bamyası tescil edilir; Beji Mermeri'nin coğrafi işareti de aynı yıl duyurulur.

14 Mart 2019: Amasya Misket Elması tescil edilir.

2021: Amasya Çöreği ve Amasya Baklalı Dolması tescil edilir.

21 Aralık 2022: Amasya Semaveri tescil edilir.

12 Ocak 2023: Amasya Cevizli Ballı Baklavası'nın tescil belgesi takdim edilir.

Kaynakça

Resmî kaynaklar

  • T.C. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, "El Sanatları" (amasya.ktb.gov.tr/TR-59499/el-sanatlari.html).
  • Türk Patent ve Marka Kurumu, Coğrafi İşaret Tescil Belgesi No: 1298, Amasya Semaveri. ci.turkpatent.gov.tr
  • Türk Patent ve Marka Kurumu, Coğrafi İşaret Tescil Belgesi No: 424, Amasya Misket Elması. ci.turkpatent.gov.tr
  • Kültür Portalı, "Amasya Keşkeği", "Amasya Beji Mermeri" ve "Amasya Misket Elması" coğrafi işaret kayıtları. kulturportali.gov.tr
  • Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı, "Orta Karadeniz'in Coğrafi İşaret Tescilli Ürün Sayısı 56'ya Ulaştı", 23 Ocak 2023.

Diğer kaynaklar

  • Amasya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, "Amasya Çiçek Bamyası Coğrafi İşaret Tescili Yapıldı", 5 Temmuz 2018.
  • Amasya Ticaret ve Sanayi Odası, "Amasya Çöreği Coğrafi İşareti Tescili Tanıtım Programı Düzenlendi", 14 Eylül 2021.
  • Amasya Bedesteni maddesi, Vikipedi; Amasya Taşhan ve Bakırcılar Çarşısı tanıtımı, Turkey Outdoor, 2025.
  • Objektif Amasya, bakır semaver ve hediyelik el sanatları haberleri, 2025-2026.

Çevrimiçi kaynaklar